بررسی عوامل تأثیرگذار بر شکل‌گیری و توسعه کسب‌وکارهای اقتصاد چرخشی: مطالعه موردی چندگانه شرکت‌های بازچرخانی تجهیزات پزشکی

Abstract

هدف: حرکت به سوی پارادایم اقتصاد چرخشی که در آن زنجیره تولید در یک چرخه بسته نیازهای خود را بدون تحمیل ضایعات و آلودگی به طبیعت و محیط‌زیست تأمین می‌کند، مستلزم یک تغییر پارادایم شامل رویکردهای جدید به مقررات و نهادها، تغییرات فرهنگی و رفتاری و نوآوری در سازمان­ها، فرایندها و محصولات است. بنابراین پیاده‌سازی آن نیازمند پیاده­سازی سیاست‌های حمایتی دولت و شکل‌گیری کسب‌وکارهای مرتبط با اقتصاد چرخشی است. بدون شک سیاستگذاری مؤثر در این زمینه بدون انجام پژوهش‌هایی برای شناخت ابعاد مختلف موضوع و ارائه راهکارهای سیاستی برای تسهیل گذار به اقتصاد چرخشی میسر نخواهد بود. هدف پژوهش حاضر بررسی عوامل تأثیرگذار بر شکل‌گیری و رشد و توسعه کسب‌وکارهای حوزه بازچرخانی است که از جمله حوزه‌های مهم اقتصاد چرخشی محسوب می‌شود. در فرایند بازچرخانی، با هدف بازگرداندن تجهیزات فرسوده به چرخه تولید یا افزایش کارایی و طول عمر تجهیزات مستعمل، این تجهیزات از نظر سخت‌افزاری و نرم‌افزاری نوسازی و به‌روز می­شوند و عملکرد صحیح آن­ها توسط شرکت بازچرخانی کننده به مدت یک تا سه سال تضمین شود. اقتصاد چرخشی در دهه اخیر به شدت موردتوجه محققان قرار گرفته و پژوهش­های فراوانی حول آن انجام شده است، با این حال حوزه بازچرخانی که از استراتژی‌های اصلی اقتصاد چرخشی محسوب می‌شود کمتر مورد توجه قرار داشته و نیاز به بررسی ابعاد مختلف این حوزه به‌ویژه در کشورهای در حال توسعه از جمله ایران به چشم می‌خورد.روش: پژوهش حاضر از نوع کیفی بوده و استراتژی بکارگرفته شده در آن مورد کاوی چندگانه است. نمونه­های مورد مطالعه از بین شرکت‌هایی که در طرح مشترک وزارت بهداشت و معاونت علمی و فناوری ریاست‌جمهوری برای بازچرخانی تجهیزات پزشکی مشارکت داشتند انتخاب شده­اند. جمع‌آوری داده از طریق مصاحبه عمیق و نیمه ساختار یافته با مدیران عامل شرکت‌های مورد مطالعه و کلیه مدیران وزارت بهداشت و معاونت علمی و مدیران عامل شرکت‌های تولیدکننده تجهیزات پزشکی که از سال 1398 تا 1400 در جریان برنامه و فراخوان مشترک بازچرخانی وزارت بهداشت و معاونت علمی قرار داشتند انجام شده است. داده‌های حاصل نیز با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی و کدگذاری داده‌ها مورد تحلیل قرار گرفته‌اند. به جهت افزایش دقت و اعتبار پژوهش از روش مثلث سازی داده­ها استفاده شده است که از سه طریق مصاحبه موازی با مطلعین، بررسی مقررات و سیاست­ها و همچنین مرور مکاتبات و متن صورتجلسات جمع‌آوری شده­اند.یافته‌ها: شکل‌گیری و توسعه شرکت‌های بازچرخانی تجهیزات پزشکی تحت تأثیر متقابل پیچیده عوامل داخلی و خارجی قرار دارد. عوامل خارجی شامل: حمایت دولت، تضاد منافع بازیگران، تدارکات عمومی، پاندمی کوید-19، زیرساخت قانونی، نوع مالکیت مراکز درمانی و تأمین قطعات است و عوامل داخلی متشکل از شبکه ارتباطات، دانش و تخصص پرسنل، رهبری، مدیریت پروژه و قیمت تمام‌شده می­باشد. این مطالعه همچنین عواملی را شناسایی کرد که باعث شکست برخی از شرکت‌ها برای ورود به بازار نوسازی تجهیزات پزشکی شد، مانند: در اختیار نداشتن منابع کافی در شرایط پاندمی، عدم جذابیت اقتصادی بازچرخانی برای آن­ها و ابهام در مدل‌های کسب‌وکار بازچرخانی. یافته­های پژوهش همچنین نشان می­دهد شکل‌گیری کسب­وکارهای حوزه بازچرخانی منافع اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی فراوانی را به دنبال داشته و سبب شکل‌گیری نهادهای نرم جدید در کشور شده است. ازجمله منافع اقتصادی آن می‌توان به جلوگیری از خروج ارز با کاهش واردات تجهیزات پزشکی و دسترسی به تجهیزات نوسازی شده با قیمتی حدود یک پنجم تجهیزات نو اشاره کرد. دسترسی مراکز درمانی در شهر‌های کمتر توسعه‌یافته به تجهیزات پزشکی نوسازی شده با کارایی بالا و قیمتی مناسب را می‌توان ازجمله منافع اجتماعی بازچرخانی برشمرد و جلوگیری از تبدیل شدن تجهیزات ارزشمند به آهن پاره و ضایعات و صرفه­جویی در هزینه‌های مربوط به تولید مجدد این محصولات را می‌توان به‌عنوان منافع زیست‌محیطی نام برد. شکل‌گیری مقررات جدید در زمینه فعالیت شرکت‌های بازچرخانی تجهیزات پزشکی و تدارکات عمومی برای استفاده مراکز درمانی دولتی از این خدمات نیز ازجمله تغییرات نهادی به انجام رسیده در سطح ملی در کشور هستند که شکل‌گیری کسب‌وکارهای بازچرخانی سبب بروز آن‌ها شده است.نتیجه: نتایج پژوهش نشان می‌دهد به دلیل شناسایی و بهره‌برداری از فرصت بازگرداندن تجهیزات ازکارافتاده در مراکز درمانی به چرخه استفاده توسط شرکت‌ها شاهد کارآفرینی چرخشی هستیم. بر اساس یافته­های پژوهش، فرایند شکل‌گیری و توسعه شرکت‌های بازچرخانی در قالب یک مدل مفهومی ارائه شده است که در بردارنده عوامل مؤثر در شناسایی فرصت، عوامل داخلی و خارجی تأثیرگذار بر بهره­برداری از فرصت (شکل­گیری کسب­وکارهای مرتبط) و نتایج حاصل از شکل­گیری کسب­وکارهای حوزه بازچرخانی می­باشد. یافته‌های پژوهش، نیاز سیاست‌گذاران و ذینفعان صنعت را به در نظر گرفتن این فرایند و عوامل متشکل آن، هنگام توسعه استراتژی‌هایی برای ترویج شیوه‌های پایدار و مؤثر بازچرخانی برجسته می‌کند. در همین راستا، پیشنهادهای سیاستی برای پیاده‌سازی استراتژی‌های اقتصاد چرخشی و کمک به شکل‌گیری کسب‌وکارهای مرتبط، به‌ویژه کسب‌وکارهای بازچرخانی تجهیزات پزشکی ارائه شده است.