عبدالجبار الخرقی و آثار او در هیئت

Abstract

آثار هیئت از مهم‌ترین آثار نجومی نوشته شده در دوران اسلامی هستند. مشابهت موضوعات این آثار سبب می‌شود که بتوان آن­‌ها را در قالب یک سنت نگارشی از دیگر آثار نجوم متمایز کرد. هر چند در بارۀ اینکه هیئت‌نویسی از چه زمانی نزد دانشمندان اسلامی آغاز شده است، نمی‌توان به طور قطع سخن گفت، با تکیه بر دو اثر <em>گیهان شناخت</em> نوشتۀ قطان مروزی - که احتمالاً در 498ق نوشته شده است - و <em>منتهی‌الإدراک فی تقاسیم الأفلاک</em> نوشتۀ عبدالجبار خرقی - که در سال­‌های 526ـ527ق نوشته شده است - می‌توان گفت آغاز نگارش کتاب­‌های جامع هیئت از همین دوران است. از میان این دو کتاب، اثر خرقی نمونه‌ای از یک کتاب جامع در هیئت است که تا کنون تحقیق جامعی در بارۀ آن انجام نشده است و محققان در بارۀ نام و نسب نویسندۀ آن نیز به خطا رفته‌اند. در این مقاله تلاش بر آن است که شرح حال مدونی از نویسندۀ این کتاب بر پایۀ منابع هم‌عصر یا بسیار نزدیک به او عرضه شود همچنین آثار او در بارۀهیئت بررسی شوند.