تحلیل جامعه‌شناختی قصۀ «خیشخانۀ هرات» از تاریخ بیهقی (براساس نظریۀ «کنش متقابل نمادین»)

Abstract

تاریخ بیهقی یکی از متون تاریخی است که ابوالفضل بیهقی آن را نوشته است. این کتاب دربردارندة اطلاعات دقیق و درستی از دورۀ غزنویان است. «خیشخانۀ هرات» یکی از حکایت‌های موجود در این کتاب است که به چگونگی ارتباط سلطان محمود با فرزندش مسعود می‌پردازد. کاربست نظریۀ «کنش متقابل نمادین» در این حکایت موجب می‌شود تا با بررسی ارتباطات کلامی و غیرکلامی میان شخصیت‌ها، شناخت و درک دقیق‌تری از اوضاع و احوال دربار غزنوی و زندگی روزمرۀ آنها، در اختیار مخاطب قرار گیرد. نظریۀ «کنش متقابل نمادین» با تأکید بر موضوع نمایش و تظاهر، ظرفیت‌های جدیدی را در حوزۀ تعاملات و ارتباطات انسانی معرفی می‌کند. پیش‌فرض این است که وجود متغیرهایی مانند «نمایش دروغین»، «ایدئال‌سازی»، «رازآمیزی»، «تبانی‌تیمی»، «تزویر»، «چندخویشی»، «حفظ کنترل نمایشی»، «کنش و واکنش» در حکایت یادشده، کاربست نظریۀ «کنش متقابل نمادین» را باورپذیر می‌کند. تحلیل این متغیرهای جزوی در «خیشخانۀ هرات» می‌تواند نمادی از یک واقعیت فراگیر و کلان جامعه‌شناختی تلقی شود که نشان‌دهندۀ فضای ناپایدار فرهنگی و اجتماعی و همچنین پنهان‌کاری و رازآمیزی، تفتیش، تظاهر، بی‌انسجامی و بی‌اعتمادی بسیار در دوره و دربار غزنویان است. در این مقاله با تحلیل کیفی و توصیفی تلاش می‌شود تا نشانه‌های جامعه‌شناختی موجود در این حکایت بررسی شود.