بررسی انتقادی یک واژه و دو ترکیب در دیوان سوم حکیم رکنا

Abstract

این مقاله به بحث دربارة بار معنایی دو ترکیب «به طرح دادن و سینه‌کردن» و خاستگاه و معنای واژة «سُنگ» در ترکیب «خرابه‌دهِ سُنگ» و کاربرد آن می‌پردازد؛ به‌سبب اهمیت موضوع، ضمن آوردن نمونه‌ها، نخست دربارة تعبیر «به طرح دادن» و ایرادهایی سخن می‌گوییم که با توجه به ابیات شاعران و متون نویسندگان ـ مانند عبارت معروف حکایت گلستان سعدی ـ بر معانی شارحان وارد است؛ به‌ویژه بیتی از حکیم رکنا در یکی از غزلیات دیوان سوم برای شاهد ذکر می‌شود که بیشتر مدّنظر بوده و اساس کار بر آن، بنا نهاده شده است؛ چه‌بسا دستاورد این پژوهش پایانی بر آن همه جدال لفظی، عبارات بی‌مفهوم و استدلال‌های نادرست نویسندگان مقالات و شروح بر معنای این ترکیب است؛ زیرا شاعر با آوردن قرینة «به خرمن دادن» در کنار ترکیب «به طرح دادن» کاملاً مطلب را روشن می‌کند: ما بلبلیم لیک به گلشن نمی‌رویم/ تا گل به ما به طرح و به خرمن نمی‌دهند سپس در نقد و بررسی واژة «سُنگ»، معنا، املاهای مختلف این کلمه و عبارت کنایی «خرابه‌دهِ سُنگ» و دیگر ترکیبات کنایی ساخته‌شده با آن، سخن گفته می‌شود؛ نیز خاستگاه این واژه و چرایی راه‌یافتن آن به دیوان حکیم، همراه با ذکر اشعار شاعرانِ به‌کاربرندة این واژه و ترکیباتش تبیین خواهد شد. آنگاه دربارة ترکیب کنایی «سینه‌کردن» ـ از اصطلاحات قرن پنجم و ششم که در رباعی حکیم (قرن یازدهم) نیز آمده است ـ سخن گفته می‌شود و با کمک نمونه‌هایی که شاعرانی مانند عطار در منطق‌الطیر و نظامی در مخزن‌الأسرار آورده‌اند، به اهمیت آن اشاره می‌شود.