ضرورت تصحیح دوبارة رباعیات ابوالوفای خوارزمی

Abstract

خواجه ابوالوفای خوارزمی (ف. 835 ق.) از شاعران و عارفان نیمۀ دوم قرن هشتم و نیمۀ اول قرن نهم است. موضوع این مقاله بازنگری رباعیات ابوالوفای خوارزمی (تصحیح بهشتی شیرازی)، ازنظر کیفیّت تصحیح و سندیّت آنها در انتساب به اوست. با مراجعه به متون معتبر ادبی، تاریخی، تذکره‌ها، جنگ‌ها، سفینه‌ها، دیوان‌های شاعران معاصرِ ابوالوفای خوارزمی و دیوان شاعران پیش و گاهی پس از او و یک نسخۀ خطی دیگر از رباعیات شاعر، ضبط دقیق رباعیات و سندیّت آنها بررسی می‌شود؛ نیز سهوهای مصحّح محترمِ رباعیات در تشخیص نادرست قالب اشعار و اشعار راه‌یافتۀ شاعران دیگر در رباعیات ابوالوفای خوارزمی نشان داده شده است. از عوامل بروز این اشتباهات آن است که مصحّح به‌طور دقیق رباعیات را در سایر متون معتبر ادبی و تاریخی ردّیابی و جست‌وجو نکرده است و برخی از رباعیات سرگردان را به‌طور قطعی به ابوالوفای خوارزمی نسبت داده است. در این مقاله کوشش شد، با دقت در ضبط رباعیات و مشخص‌کردن رباعیات راه‌یافتۀ شاعران دیگر در رباعیات ابوالوفای خوارزمی، به مصحّح محترم کمک شود در چاپ‌های بعدی به تنقیح دقیق‌تر رباعیات همّت گمارد و متنی پیراسته‌تر و کامل‌تر از رباعیاتِ این شاعر ارائه دهد تا متن مصحّحش در سیر تاریخی بررسی رباعی فارسی یک نمونۀ موثق به شمار رود. از عوامل مهم دیگر در بروز این اشتباهات و تخلیط‌ها کم‌دقتی و دانش اندک کاتبان است؛ نیز تصور غلط مصحّح مبنی بر اینکه بیشتر رباعیات مندرج در آثار حسین خوارزمی از پیر و استاد او، ابوالوفای خوارزمی است و درنتیجه آنها را در مجموعۀ رباعیات ابوالوفا خوارزمی وارد کرده است. چند رباعی از سروده‌های بیست شاعر قرون دوم تا نهم با سهوهای کاتبان و مصحّح، در رباعیات ابوالوفا خوارزمی تخلیط شده است. لازمۀ پژوهش علمی داشتن متن دقیق است؛ بنابراین ضرورت دارد رباعیات شاعر ازنظر کیفیت تصحیح و سندیّت اشعار به‌دقت بازبینی شود. شیوۀ پژوهش در این مقاله، بنیادی ـ نظری و استناد تطبیقی به منابع معتبر عرفانی، ادبی و تاریخی است.