بررسی و تحلیل سرگذشت بهرام چوبین، در بستر تاریخ و شاهنامه براساس ناهم‌گونیِ رفتاریِ «خود و دیگری»، ازمنظرِ نشانه‌شناسی فرهنگی

Abstract

نشانه‌شناسی فرهنگی یکی از مهم‌ترین رویکردهای علم نشانه‌شناسی است. یوری لوتمان از بنیانگذاران نشانه‌شناسی فرهنگی است که فرهنگ و روابط بینافرهنگی را مبتنی بر شیوة تعامل «خود» و «دیگری» در چارچوبِ سپهرِ نشانه‌ای مشخصی تعریف می‌کند. برپایة این الگو، نویسندگان این مقاله در بخش نخست، با توجه به آگاهی‌های تاریخی و روایت شاهنامه، تحلیل رابطة بهرام چوبین را با هرمز و خسروپرویز مدّنظر قرار می‌دهند؛ سپس انواع رابطه‌های این افراد را از منظر «خود/ دیگری» و «مرکز/ حاشیه» با تکیه بر نشانه‌شناسی فرهنگی بررسی می‌کنند. در بخش دوم نیز با تبیین نقشِ هژمونیک برخی از کهن‌الگوها و اسطوره‌های تاریخی در دیگری‌سازی از بهرام چوبین، به نتیجة مفروض دست می‌یابند. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که با توجه به سپهرِ نشانه‌ای روزگار ساسانیان و روایت شاهنامه از عملکرد بهرام چوبین و هرمز، بهرام به‌علت پیروزی‌اش در جنگ با ساوه شاه و به‌سبب پاسداری از ایران و فاداری‌اش به هرمز در مقامِ «خودی/ مرکزی» شناسایی شده است؛ هرمز نیز به‌علت سابقة رفتارِ ناپسندش با اشراف و بهرام، از مقام «خودی/ مرکزی» خارج شده و در مقام «دیگری/ حاشیه» قرار گرفته است؛ اما از زمانی که بهرام چوبین عزم تسخیر پادشاهی را جزم می‌کند، این روند برعکس می‌شود؛ زیرا خواسته‌ای مغایر با سپهرِ نشانه‌ای دستگاه مرکزی و مغایر با تودة مردم و خویشاوندانش داشته است و این امر بهرام را از مقامِ «دیگریِ آرمانی» به «دیگری/ حاشیه» تنزل می‌دهد؛ ضمنِ اینکه هم‌زمان با قیام بهرام چوبین علیه دستگاهِ مرکزی، نقشِ برخی از کهن‌الگوها و اسطوره‌های تاریخی نیز در تثبیت نقشِ بهرام چوبین در مقامِ دیگریِ نافرهنگی بسیار مؤثر بوده است. روش پژوهش در این مقاله، ضمن استناد به تاریخ و شاهنامه و مستندات کتابخانه‌ای، مبتنی بر توصیف و تحلیل رابطه‌ها و حادثه‌های مربوط به شخصیت‌های یادشده در بالا بوده است.