بررسی مؤلّفه ‏های «خودشکوفایی» در شخصیّت زال برپایة نظریة روان‏شناختی مزلو

Abstract

بررسی و پژوهش در حوزة ادبیات، در ارتباط با علوم مختلف ازجمله روان‏شناسی، جامعه‏شناسی، تاریخ، زبان‏شناسی و... نشان‏دهندة قابلیت‏های چندگانة گسترة ادبیات است. در میان علوم مختلف، روان‏شناسی رابطة تنگاتنگی با ادبیات دارد و می‏توان آن را در تحلیل آثار ادبی به کار برد. از میان شاخه‏های متعدّد آن، روان‏شناسی شخصیّت ابزار مناسبی برای بررسی شخصیّت‏های داستانی است. در میان نظریات متعدّد شخصیّت، الگوی هرمی آبراهام مزلو، روان‏شناس انسان‏گرای امریکایی، شاخص و فرایندی است که می‏توان از آن در بازشناسی شخصیّت‏ها استفاده کرد. این هرم، الگوی مناسبی برای شناخت ویژگی‏های انسان کمال‏طلب و خواستارِ تحقّق خود، در متون ادبی است. آنچه از فرایند این نظریه بر روی شخصیّت‏ها و تبیین جایگاه آن‏ها مهم به نظر می‏آید، جنبة تعلیمی و الگویی و تربیتی آن است. اینکه شخصیّتِ به‏کمال‏رسیده و خودشکوفا چه آموخته‏ها و تجربیاتی کسب کرده است، از جنبة شاخص‏های تربیتی و اخلاقی بسیار مهم می‏نماید. از بین آثار مختلف ادبی، شاهنامة فردوسی از آثار انسان‏گراست؛ نژاد، گوهر، هنر و خرد، چهار عنصری است که به تأکید فردوسی می‏تواند فرد را در ذهن و عمل به تکامل برساند. انسان در شاهنامه از واقعیت و فراواقعیت، تعقّل و تعهّد و در کلامی گسترده، خرد و اسطوره برخوردار است. خویشکاری شخصیّت‏های شاهنامه زمینه‏ای است که می‏تواند در شناسایی مرتبة انسانی آن‏ها کمک کند. بازشناخت روانی و شخصیّتی آن‏ها و اینکه آیا با بررسی روان‏شناختی شخصیّت‏ها می‏توان به شناخت دیگر از آن‏ها رسید، پرسش محوری این پژوهش است. این پژوهش به‏شیوة توصیفی‏تحلیلی می‌کوشد تا نشان ‏دهد در میان شخصیّت‏های متعدّد این اثر، زال می‏تواند مصداق فرد خودشکوفا در نظریة مزلو باشد. او از شخصیّت‏های برجستة شاهنامه است که از ویژگی کامل پیوند خرد و اسطوره برخوردار است و توانسته است به مرحلة خودشکوفایی برسد. یافتة مهم این جستار آن است که زال الگوی خواستاران تحقّق خود است و شخصیّت اسطوره‏ای ـ حماسی او دارای ویژگی‏های افراد اخلاق‏مدار و خودشکوفاست. از ویژگی‏های او، ادراک روشن از واقعیات، مسئله‏مداری، فرهنگ‏ناپذیری، خودانگیختگی، خوی مردم‏گرایی، پذیرش دیگران، خود و طبیعت است.