نظریه هورنای و روان‌شناسی سیاسی ناصرالدین شاه؛ از کودکی تا عزل نوری

Abstract

روان‌شناسی سیاسی ناصرالدین شاه که پنجاه سال بر ایران در دورۀ حساس گذار ایران به عصر جدید حکمرانی کرد، از جهات مختلف حائز اهمیت است. بررسی شخصیت سیاسی وی می‏تواند در فهم تحولات سیاسی ـ اجتماعی دورۀ قاجاریه بسیار کارساز باشد. محقق با دستمایه قرار دادن نظریه کارن هورنای، شخصیت سیاسی و چرخه حیات ناصرالدین شاه از تولد، دوره کودکی، دوره ولیعهدی، پادشاهی را مورد بررسی قرار داده است. فرضیه این نوشتار آن است که ناصرالدین شاه در دوره‏های زمانی متفاوت زندگی سیاسی به ترتیب شخصیت‌های مردم‏گریزی، مهرطلبی و مردم‏گرایی، و سلطه‏طلبی داشته است. ویژگی‌های هریک از این دوره‏ها و حوادث و واقعیت‌های تعیین‌کنندة آن در وجه روان‌شناسانه سیاسی آن در کانون توجه قرار گرفته است. سیاست ایران در دوره ناصری همگام با تحولات روحی ناصرالدین شاه دستخوش تحول شده است. به دلیل شخصی‌شدن سیاست، مسائل شخصی شاه بازتابی در سیاست داشته است. خلقیات روانی شاه نه‌تنها حلقه حرم و دربار بلکه شعاع تأثیرگذاری آن همه سرزمین ایران و شئون آن را در بر گرفته است.