خوانشی تاریخی از نظریة نظم در اعجاز قرآن(از طرح تا تکامل)

Abstract

به دنبال گسترش فتوحات اسلامی و امتزاج عرب وعجم، دلایل اعجاز قرآن مورد اهتمام مسلمانان غیرعرب‌زبان قرار گرفت و تا قرن پنجم هجری قمری، بحث و پژوهش در مورد کشف جنبه‌های اعجاز آن همچنان سرلوحة مطالعات علمای بلاغت و لغت بود، تا اینکه با نظریة نظم عبدالقاهر جرجانی توانست به اوج تکامل و پختگی خود برسد. نظریة نظم این عالم بلاغی پیش از اینکه به عنوان یک نظریة علمی و زبان‌شناسی مطرح شود یک سیر تاریخی همراه با تطوّر و تحول را سپری کرده است. مهم‌ترین یافتة پژوهش حاضر که رویکرد تحلیلی دارد این است که برخلاف دیدگاه برخی که ریشة‌ نظریة نظم را در کتاب <em>فن الشعر</em> ارسطو جست‌وجو کرده‌اند و یا آن را به علمای بلاغت هند نسبت می‌دهند باید بگوییم که کلمة «نظم» اول‌بار در آثار ابن‌مقفّع ظهور کرد و سپس در آثار علمایی چون جاحظ، باقلانی، ابوهلال عسکری، قاضی عبدالجبار به شکل غیرمدوّنی مورد توجه قرار گرفت و رفته‌رفته متحول شد و سرانجام به دست عبدالقاهر به عنوان یک نظریة علمی و زبان‌شناسی مطرح شد. مقالة حاضر به دنبال این است که با تحلیل و کنکاش در آثار قدما، ریشه‌های تاریخی و سیر تکامل نظریة نظم، و نیز مبانی نظری آن را بررسی کند.