تناوب مفعول- موضوع حرف اضافه‌ای در زبان فارسی

Abstract

به بازنمایی­های متفاوت مفعول به عنوان یک موضوع­ فعلی «تناوب مفعولی» گفته می­شود. تناوب مفعولی مطالعه­شده در این مقاله رابطۀ بین دو ساخت نحوی از یک فعل است که در آن مشارک دوم در یک ساخت در نقش مفعول مستقیم و ساخت­ دیگر در نقش موضوع حرف اضافه­ای ظهور می­یابد. افعال زیادی در زبان فارسی دارای این نوع تناوب هستند که از بارزترین آنها فعل­های مصرفی، ادراکی، اشتیاقی و تماسی است. در این جستار به توصیف تناوب مفعولی در ساخت­ این فعل­ها از دیدگاه دستور نقش و ارجاع می­پردازیم و عوامل معنایی مؤثر بر این تناوب را تبیین می‌کنیم. داده­های مرتبط از پیکرۀ وابستگی نحوی زبان فارسی، مکالمات گونۀ گفتاری فارسی معیار و متن سخنرانی­ها یا برنامه­های تلویزیونی استخراج شده و در چارچوب این نظریه بررسی می­شود. این مطالعه نشان می­دهد که ساخت تناوب مفعولی در زبان فارسی انتخاب بین یک موضوع فرانقش و یک موضوع غیرفرانقش است و به نمود فعل و (نا)مشخص بودن مشارک دوم بستگی دارد.