واکاوی ویژگی‌های ممیّز مقولات کاربردشناختی در زبان عربی (مورد مطالعه: کانون، موضوع، مبتدا، دنباله‌رو)

Abstract

یکی از مهم‌ترین مؤلّفه­های مورد بررسی در پژوهش­های زبانی، تبیین نقش و جایگاه عناصر بافتی در نشاندار کردن ساخت زبان است. با توجّه به تفاوت عناصر موقعیّتی، گفتمانی و فرهنگیِ تشکیل‌دهندۀ انگاره‌های ذهنی و نیز تفاوت زبان‌ها از نظر رده‌شناختی و ویژگی‌های ساختاری آنها، واکاوی معنا و سامان‌دهی آن در قالب گزاره­های زبانی متناسب با ساختار اطّلاعاتی از اهمّیّت ویژه­ای برخوردار است. در این راستا نگارنده در صدد است تا بر اساس مفاهیم نظریِ نحو کاربردی "سیمون دیک" و نیز مفهوم ساخت اطّلاعی "لمبرکت"، نقش‌های کاربردشناختی شامل نقش­های درونی (موضوع و کانون) و نقش‌های بیرونی (مبتدا، دنباله‌رو) را در زبان عربی مورد بررسی قرار دهد. نتایج حاصل از پژوهش نشان می‌دهد، زبان عربی به عنوان زبان فعل آغاز به دلیل برخورداری از دو ویژگی اعراب و مطابقت از چیدمان واژگانی آزاد برخوردار است؛ لذا در تعیین رتبه سازه­ها، غلبه با نقش­های کاربردشناختی است. بهره­مندی از شیوۀ مطابقه موجب شده تا زبان عربی، از ویژگی ضمیرانداز بودن برخوردار شود. بدین معنا که حذف ضمیر فاعلی، جمله را نادستوری نمی­کند. همچنین تمایز بین مبتداسازی و کانونی‌سازی به طور شفّاف در روساخت زبان بازنمایی می شود. اسم پیشایند‌شده از جایگاه فاعل در جملات فعلیه، مبتدا و خارج از حمل محسوب می‌شود، حال آنکه در جملات اسمیه­ای که خبر آنها وصف باشد، موضوع و داخل در حمل است. همچنین سازه­ای را که -در نحو سنتی- <strong>مبتدای مؤخّر، بدل یا معطوف</strong> نامیده می­شود، بنابر نحو کاربردی تنها نقش <strong>دنباله‌رو</strong> می­تواند داشته‌باشد و اهداف منظور شناسی خاصی را بازنمایی می­کند.