حقیقت و اقسام تکلم الهی؛ بررسی و تطبیق سه رهیافت در اندیشۀ حکیمان و متکلمان/ رحیم لطیفی

Abstract

اگرچه همۀ مذاهب و اندیشمندان مسلمان، اصل صفت تکلم خداوند را می‌پذیرند، دربارۀ حقیقت کلام الهی اختلاف‌هایی دارند که بر دیگر مباحث کلامی، مانند صفت ذات یا فعل بودنِ تکلم الهی و حادث و قدیم بودن آن نیز تأثیر گذارده است. این اختلاف‌های در دو سطح است: 1) اختلاف خودِ مذاهب کلامی: امامیه و معتزله، حقیقت کلام الهی را همان حروف و اصوات می‌دانند؛ اما اشاعره افزون بر کلام لفظی، به کلام نفسی هم معتقدند؛ 2) اختلاف رهیافت مذاهب کلامی و حکما: حکما کلام الهی را مساوق با فعل خدا می‌دانند و معتقدند مفهومش وسیع‌تر از آن چیزی است که متکلمان می‌گویند و به «کلام فعلی» پایبندند، اگرچه به گونۀ دیگری از کلام الهی به نام «کلام ذاتی» نیز معتقدند. این مقاله با روش توصیفی و تحلیلی، بحث تکلم الهی را در این مذاهب کلامی تبیین و دیدگاه عرفا و حکما را نیز دراین‌باره واکاوی می‌کند.