کاربرد شگردهای زمان در تکوین فرایند گفتمان روایی در رمان «رجالٌ فی الشّمس» اثر غسان کنفانی

Abstract

در گفتمان روایی «ژنت»، بر داستان و چگونگی بیان آن یعنی گفتمان، هر دو تأکید می‌گردد و به روایت به‌ عنوان تعاملی میان داستان و گفتمان نگریسته می‌شود. گفتمان در این رویکرد سه جنبه دارد: الف) زمان که خود متشکل است از: نظم، تداوم، تکرار؛ ب) وجه؛ ج) لحن. نظریۀ ژنت به توصیف روابط میان جهان روایت‌شده، روایت در چهارچوب نموده‌شده و روایتگری می‌پردازد. در این جستار به روش توصیفی ـ تحلیلی سعی شده علاوه بر معرفی نظریۀ ژنت و اثبات کاربست این رویکرد بر تحلیل رمان‌های عربی، با بررسی ساختار زمان، کانون‌های روایت، فاصلۀ روایت با بیان راوی و انواع دیدگاه به‌کاررفته در رمان، به تحلیل متن روایی پرداخته و توانایی داستان‌پردازی نویسنده در شکل دادن به ‌نظام و ساختار روایی رمان، سنجیده شود. این رمان از نظم روایی مثبتی برخوردار است اما شخصیت‌های اصلی آن بازگشت‌هایی به خاطرات خود دارند که این امر، روایت را دچار زمان‌پریشی گذشته‌نگر ساخته‌است. نویسنده از تلخیص برای معرفی شخصیت‌های فرعی داستان استفاده کرده و گاه با حذف رویدادهای واقع‌شده، بر روند روایتگری سرعت می‌بخشد. با هدف بالا بردن میزان اضطراب داستان، گاه صحنه، به ‌صورت نقل‌قول مستقیم آزاد جریان می‌یابد. تکرارها همگی نمادهایی معنادارند. راوی، برون‌داستانی و دانای کل است و به ارزیابی دیده‌ها و شنیده‌های خود نمی‌پردازد.