زبان و تحول فرهنگی ـ شناختی بر اساس نظریة فرمالیسم در رویکرد شکل‌دهی جامعه‌شناسی (مطالعه موردی موتیف «بخشش بدون منت» در قرآن و دیوان متنبی)

Abstract

نقش زبان در رویکرد نظام‌مند فرمالیستی منحصر در ارتباط نیست؛ بلکه پای را فراتر از این گذاشته و به ایجاد فرهنگ و تولید شناخت منجر شده‌است. بنابراین این مقاله درصدد پاسخگویی به این سؤال مهم است که: متن ادبی چه رابطه‌ای با شناخت و گفتمان فرهنگی می‌تواند داشته باشد؟ در این مقاله بر اساس رویکرد یادشده به بررسی موتیفِ «بخشش بدون منت» و تطبیق آن بر دو نمونه از کتاب قرآن و دیوان متنبی پرداخته‌ایم. روش مقاله، تحلیلی ـ انتقادی است که بر اساس نظریة فرمالیسم در رویکرد شکل‌دهی جامعه‌شناسی به تبیین مسائل مطرح‌شده پرداخته‌است. هدف اصلی پژوهش این است که به بررسی و تبیین نقش متن ادبی در شکل‌دهی به فرهنگ و تأسیس گفتمان‌های شناختی متفاوت می‌پردازد. ازاین‌رو متن ادبی نه به عنوان آیینة جامعة قبل از خود، بلکه به عنوان تحرکی در جهت ایجاد فرهنگ و شناخت متفاوت است. و در پایان به این نتیجه رسیده‌ایم که شیوة کاربرد زبان در نمونة قرآنی به‌گونه‌ای است که منجر به ایجاد یک نوع گفتمان فرهنگی ـ شناختی در حوزة دموکراسی گشته‌است، اما شیوة کاربرد زبان در نمونة دیوان متنبی به‌گونه‌ای است که لزوماً منجر به ایجاد یک جامعة طبقاتی و درنتیجه استثمار انسان به دست انسان شده‌است.