منابع گیاهی بره موم از تیره سرو در ایران

Abstract

حسن نظریان: دانشیار آموزشی، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، مرکز آموزش عالی امام خمینی^(ره) <br /> <br />چکیده <br />تیره سرو دارای 3 جنس (سرده) به نام­های سرو <em>Cupressus</em>، اُرس <em>Juniperus</em> و نوش <em>Thuja</em> است. این تیره بر خلاف تیره کاج که هیچ­گونه­ی بومی در ایران ندارد، گونه­هایی از آن­ها به طور طبیعی در ایران می­رویند. از جنس <em>Cupressus</em>یک گونه با نام <em>Cupressus sempervirens</em> با 3 واریته با نام­های زربین <em>C. sempervirens var. horizontalis</em>، سرو ناز <em>C. sempervirens var. cereiformis</em> و سرو شیرازی <em> C. sempervirens var. fastigiata</em>در ایران به طور طبیعی پراکنده­اند. از بین واریته­های آن زربین در دره­های سفیدرود و چالوس بین ارتفاعات 300 تا 700 متر از سطح دریا بر روی تشکیلات آهکی جمعیت­های متراکمی تشکیل داده است. در دره سفید رود در ارتفاعات امام­زاده هاشم، رستم آباد، رودبار و منجیل جامعه کمابیش یک­دست و متراکم زربینستان دیده می­شود. سطح وسیعی از دره چالوس نیز پوشیده از این گونه گیاهی است. این گیاه در مرزن آباد و پل زغال تا ارتفاع 700 متر پراکنده است. در سطح پشتی برگ­های فلسی این جنس منفذ ترشح رزینی و صمغی وجود دارد. جوامع زربینستان منابع مهم تولید بره موم در این مناطق محسوب می شوند. گونه سرو نقره­ای <em>Cupressus arizonica</em>از جنوب امریکا به ایران آورده شده است. این گیاه در پارک­ها و فضاهای سبز کاشته می­شود. در سرو نقره­ای، رزین علاوه بر منفذ ترشحی در پشت برگ­های فلسی از ساقه و شاخه­ها هم به بیرون ترشح می­شود ولی در گونه­های بومی این جنس، ترشح به طور عمده از منفذ رزینی پشت برگ­ها به بیرون انجام می­شود. سرو نقره­ای منبع مهم تولید رزین و صمغ در این تیره محسوب می­شود. تنها گونه بومی از جنس <em>Thuja</em>در ایران نوش یا سرو خمره­ای <em>Thuja orientalis</em> است که در علی آباد کتول جمعیت­های متراکمی تشکیل داده است. به علاوه در نقاط مختلف ایران به عنوان پرچین کاشته می­شود. این گونه از نظر حجم ترشح رزین و صمغ در تیره سرو، در جایگاه دوم و پس از سرو نقره­ای قرار دارد. علاوه بر ترشح از منفذ پشت برگ­های فلسی، شاخه­های آسیب دیده و هرس شده آن نیز صمغ و رزین ترشح می­کنند. از آنجاکه سطح قابل توجهی از پارک­ها و فضاهای سبز از این گیاه پوشیده شده است از منابع مهم رزین و صمغ در ایران محسوب می­شود. در صورتی که کلنی­ها از اواخر پاییز تا اواسط زمستان در این مناطق، حضور داشته باشند می­توان بره­موم با کیفیت و به مقدار زیاد تولید کرد. جنس <em>Juniperus</em> دارای 5 گونه بومی در ایران است. پیرو، بالش خرس <em>Juniperus communis </em>ssp<em>. hemisphaerica </em><em> </em>بر روی تشکیلات آهکی در ارتفاعات 2000 تا 2800 متر در رشته کوه­های البرز، در استان­های گلستان، مازندران، گیلان، تهران و سمنان می­روید. اُرس <em>J. oxycedrus </em><em> </em>در منطقه زیارت گرگان می­روید. اُرس، چتنه <em>J. oblonga</em> در شمال غرب ایران در استان­های آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی و اردبیل بین ارتفاعات 1300 تا 2600 متر پراکنده است. مای مرز، ریس، ابهل، لمبیر <em>J. sabina </em><em> </em>در استان­های مازندران، گلستان و سمنان در ارتفاعات 2000 تا 2800 متر پراکنده است و در آذربایجان در منطقه ارسباران در ارتفاعات 1200 تا 1300 متر دیده می­شود. اُرس، اردوج <em>J. excelsa</em> در میان گونه­های تیره سرو بیشترین پراکنش را در ایران دارد. در منطقه ایران و تورانی در رشته کوه­های البرز و زاگرس و در بین ارتفاعات 2000 تا 2700 متر بر روی تشکیلات آهکی ایجاد جوامع اُرسستان می­کند. اردوج <em>J. foetidissima</em> در منطقه حفاظت شده ارسباران دیده می­شود. جریان ترشح رزین بیشتر در فصول گرم است و در صورتی­که رزین توسط انسان یا زنبور عسل جمع آوری نشود روی گیاه خشک می­شود. منافذ رزینی پشت برگ­های فلسی در روزهای گرم رزین بیشتر ترشح می­کنند و در صورت جمع آوری توسط زنبور جریان ترشح رزین ادامه می­یابد. در صورتی که زنبور از رزین مترشحه جمع­آوری نکند به تدریج اسانس­ها و الکل­­های فرار موجود در آن تبخیر می­شود و ماده جامد باقی­مانده که شفاف و شکننده است در سطح منفذ به جای می­ماند که کمابیش مانع ترشح بیشتر آن می­گردد. در صورتی که رزین خشک شده در سطح منفذ برداشته شود ترشح رزین از سر گرفته می­شود. در صورت حضور کلنی­های زنبور عسل در کنار این گیاهان می­توان در سطح برگ ترشح مدوام رزین ایجاد کرد و با برخورداری از جریان ترشح رزین در مدت زمان طولانی، اقدام به تولید حجم زیادی بره­موم با ارزش کرد.