ارزیابی فرسایش قابل‌تحمل خاک در مقیاس حوضه آبخیز بر اساس باروری و کیفیت خاک (حوضه حاجی قوشان استان گلستان)

Abstract

فرسایش خاک مهم‌ترین شکل تخریب منابع خاک و منبع آلودگی­های غیرنقطه­ای به­شمار می­رود. هنگامی­که مقدار فرسایش خاک از آستانه قابل‌تحمل تجاوز کند طیف وسیعی از مشکلات اقتصادی-اجتماعی- محیط‌زیستی رخ می­دهند. روش­های مختلفی برای تعیین فرسایش قابل‌تحمل ارائه شده است که هرکدام دارای مزیت و محدودیت­های خاص خود هستند. در این پژوهش، روش مبتنی بر شاخص باروری و روش مبتنی بر عمق و کیفیت خاک به‌عنوان رایج­ترین روش­ها برای تعیین فرسایش قابل‌تحمل مورد استفاده قرار گرفتند. هر دو روش مجموعه­ای از ویژگی­های اساسی خاک شامل نفوذپذیری، ظرفیت نگه­داری آب، کربن آلی خاک، پایداری خاکدانه­ها، جرم مخصوص ظاهری و وضعیت حاصل­خیزی خاک شامل عناصر غذایی نیتروژن، فسفر و پتاسیم را دربر دارند. نتایج نشان داد بین مقدار فرسایش قابل‌تحمل محاسبه‌شده با هر دو روش ارتباط نزدیکی وجود دارد. میانگین وزنی مقدار فرسایش قابل‌تحمل محاسبه‌شده برای منطقه موردمطالعه با استفاده از مدل شاخص باروری حدود 2/9 و بر اساس عمق و کیفیت خاک حدود 2/10 تن بر هکتار در سال برآورد شد. هرچند روش مبتنی بر عمق و کیفیت خاک به‌عنوان یک روش استاندارد مطرح است اما نتایج نشان داد که روش باروری خاک نیز کارایی قابل‌قبولی داشته و حتی به لحاظ مفهومی قوی­تر به نظر می­رسد؛ زیرا در این روش، وضعیت باروری خاک سطحی با خاک زیرسطحی مقایسه می­شود اما در روش کیفیت خاک فقط به وضعیت فیزیکی و شیمیایی خاک سطحی توجه می­شود. از طرف دیگر، روش مبتنی بر عمق و کیفیت خاک، دامنه خاک­های متعلق به یک گروه بسیار زیاد بوده و بنابراین دقت تخمین فرسایش قابل‌تحمل پایین است. ازآنجایی‌که هر دو مدل تنها اثرات درون­مزرعه­ای فرسایش را حساب می­کنند، بنابراین مقادیر به‌دست‌آمده بدون درنظر گرفتن اثرات برون مزرعه­ای فرسایش، برای برنامه­های حفاظت خاک منطقه قابل توصیه هستند.