مقایسۀ پدیدۀ تکریم در متون دینی اسلام و زرتشتی

Abstract

ادوات تکریمی آن دسته از صورت‏های اشاری اجتماعی هستند که به عنوان نشانه‏های ادب و احترام نسبت به برخی مصادیق اسمی و در جهت رمزگذاری شأن اجتماعی بالای مخاطب به کار می‌روند. هدف از پژوهش حاضر، بررسی و مقایسۀ الفاظ و عبارات تکریمی در متون دینی اسلام و آیین زرتشتی است. پیکرۀ مورد بررسی، آن دسته از ادوات تکریمی بود که از متون کتبی و شفاهی متعلق به دو دین جمع‏آوری شد و سپس به ‏لحاظ ساختاری، معنایی و کاربردشناسی مورد مقایسه قرار گرفت. بررسی داده‏ها بیانگر یافته‏های زیر بود: در هر دو پیکره، عبارات تکریمی هم در جایگاه قبل و هم پس از هسته قرار می‏گیرند؛ با این تفاوت که در اسلام ادوات تکریم دارای گستره و تنوع بیشتری بوده و ساختار طولانی‏تری دارند و در زرتشتی، عبارات دعایی در جایگاه پس از هستۀ اسمی قرار می‏گیرند. در هر دو پیکره، علاوه بر شخصیّت‌های مذهبی، ازمنه، مکان‏ها، اجسام و پدیده‏های مرتبط با دین که دارای وجهۀ دینی هستند نیز مورد تکریم قرار می‌گیرند. علاوه بر ادوات تکریم عام، داده‏های متعلق به هر دو پیکره حاوی اقلام نشان‏داری بود که در همنشینی با هسته‏های اسمی مشخصی می‏آیند. داده‏ها و مشاهدات متعلق به هر دو دین همچنین شامل رفتارهای کلامی و غیر کلامی ممنوعه (تابوها) بود که می‏توان سکوت را وجه مشترک رفتارهای ممنوعۀ متعلق به دو دین به‏حساب آورد. نکتۀ آخر اینکه نظام‏های تکریمی هر دو دین در سوی مقابل خود حاوی الفاظ و عباراتی هستند که بیانگر نفرت و بیزاری مذهبی است. در کنار شباهت‏هایی که عنوان شد، مهم‌ترین تفاوت بین اقلام تکریمی در دو پیکره را، صرف نظر از فراوانی و گوناگونی این القاب، می‌توان در انگیزۀ کاربرد این اقلام در دین اسلام به‏عنوان یک تکلیف دینی جستجو کرد که آن را تحت عنوان تولّی و تبرّی می‏شناسیم.