ترکیب فعلی: فرایندی صرفی یا نحوی؟ یک بررسی پیکره بنیاد

Abstract

مقالة حاضر، با بررسی ترکیبِ‌ فعلی زبان فارسی بر آن است تا فرایندِ دخیل در ساختِ این مقولة زایا را روشن سازد. ترکیبِ فعلی از انضمام سازه‌های موضوع، افزوده، صفت و یا گروه نحوی با ستاک فعل تشکیل می‌شود و هستة نحوی این ساخت، بر‌گرفته از فعل است. مقایسة پیکرة ترکیب فعلی (8481) با داده‌های ترکیبِ غیر‌فعلی رسالة خباز (Xabbaz, 2006) که بیش از 3974 مورد است و هر دو از فرهنگ بزرگ سخن انوری (Anvari, 2007) استخراج شده‌اند، نشان می‌دهد که این مقولة زبانی، در زبان فارسی بیش از دو برابر ترکیب غیر‌فعلی زایا است. بررسی مشخصه‌ های نحوی و صرفی ترکیب فعلی زبان فارسی، نمایان­گر آن است که ترکیب فعلی نمی‌تواند صرفاً فرایندی نحوی و یا صرفی باشد، بلکه فرایندی صرفی-نحوی است که بیشتر از ویژگی‌های نحوی برخوردار است. بررسی واژه‌ های مرکب فعلی بر پایة معیار‌های صرفی و نحوی (ارجاع غیرضمیری، فرایند واژه‌ سازی، بی‌قاعدگی، تکرار‌پذیری، ساخت سازه‌ای، روابط سازه‌ها، هم‌ پایگی و حذف، پرسش­واژه‌ها، زایایی، نمود، انسجام صرفی و نحوی، گسترش‌پذیری و یا گسترش‌ ناپذیری و شفافیت و تیرگی معنایی) نشان می‌دهد که ترکیبِ فعلی در زبان فارسی فرایندی صرفی- نحوی است. علاوه بر این، به ­هم­ پیوستن تکواژ‌های تصریفی به کل ترکیب و در میان سازه‌های ترکیب، ترکیب‌های شفاف، تیره، گسترش‌ پذیر و گسترش‌ناپذیر نمایان­گر آن است که این مقولة زبانی همزمان رفتاری همانند ساخت‌ های صرفی و نحوی دارد.