تحلیل ادبی و هنری رؤیا در متن و نگاره داستان «خواب دیدن توس سیاوش را» از منظر نقد تخیلی گاستون باشلار

Abstract

تحلیل ادبی و هنری رؤیا درمتن و نگارۀ داستان «خواب دیدن توس سیاوش را» از منظر نقد تخیلی گاستون باشلار حمیده حرمتی* استادیار زبان و ادبیات فارسی، هیأت علمی دانش­گاه هنر اسلامی تبریز، ایران. رویا رضاپور مقدم** هیأت علمی دانش­کدۀ هنرهای اسلامی، دانش­گاه هنر اسلامی تبریز، ایران. تاریخ دریافت: 27/8/1396 تاریخ پذیرش: 19/10/1397 چکیده گاستون باشلار معرفت شناس، فیلسوف منتقد و از ساختارگرایان نخست فرانسه، شیوۀ نقدی تازه را بر پایۀ تحلیل و تفسیر تصاویر ادبی و هنری پایه­گذاری کرد. باشلار که مبنای نقد خویش را بر پایۀ عناصر چهارگانه قرار داده بود، برای تخیل مادی شاعر و رابطۀ آن با ضمیر ناخودآگاه و مسائل پدیدار­شناسی نقشی گسترده­ قائل بود. از دیدگاه معرفت­شناسانه وی، خیال و رؤیای شاعرانه به واسطۀ عناصر چهرگانه و در قالب کهن­الگوهای اسطوره­ای با دلالت­های آشکار و پنهان جلوۀ مادی می­یابند و برای پذیرش نقش ادبی و برانگیختن احساسات مخاطب با تصاویری دوگانه جلوه می‌نمایند که تحلیل تخیل مادی و تفسیر این دوگانگی‌ها، سبب گشودن عقدۀ متن می‌شود. داستان «خواب دیدن توس سیاوش را» یکی از ده­ها روایت رؤیا در شاهنامه است که در یکی از نگاره­های شاهنامه شاه­طهماسبی به عنوان نمونۀ بی­بدیلی از به تصویر کشیده شدن عالم رؤیا و خیال شاعر در نقاشی ایرانی نمود یافته است. این مقاله کوششی در جهت بازنمایی پیوند دیرینه ادبیات و هنر به‌ویژه نگارگری از دریچۀ تخیل مادی با روی­کردی بر آرای باشلار در باب تخیل مادی شاعر در شعر و تطابق آن­ها با نگاره است تا آشکار نماید که عناصر چهارگانه در تخیل فردوسی در این داستان چه جای­گاهی داشته و چگونه در قالب کلمات و تصویرسازی­ها نمود پیدا کرده و تا چه اندازه با نقد تخیلی باشلاری در شعر و نگاره قابل تطبیق است. به استناد موارد یافت شده می‌توان گفت شاعر و نگارگر از تخیل مادی و دوگانگی دیالکتیکی مورد نظر باشلار در خلق اثر خود بهره­مند گردیده‌اند.

* . hormati@tabriziau.ac.ir

** . rezapour@tabriziau.ac.ir