بررسی گفتمان روایی در شاهنامة فردوسی

Abstract

شاهنامۀ فردوسی دارای ظرفیّت­های علمی جالب­توجّهی در حوزۀ روایت­شناسی و دستور زبان روایت است. آن­چه در پی می­آید، بررسی یک گونۀ روایی به عنوان گفتمان روایی در شاهنامه است که راوی پس از روایت، به یک­باره از جهان داستان خارج می­شود و روی سخن را به سوی خواننده می­گرداند و با او به گفت­وگو و مخاطبه می­­نشیند. اتّخاذ این شیوۀ روایی، معمولاً در پایان هر داستان، بر محور اغراض بلاغی و مقاصد گفتمانی معیّن بنا شده است و در القای حسِّ باور­پذیری داستان مؤثّر است و حضور خواننده را به طور برجسته در قاب تصویر قرار می­دهد. در این فضای ترسیم­شده می­توان کارکرد ارتباطی و عاطفی گفتمان روایی را بویژه با تغییر زمان از گذشته به حال ملاحظه کرد. هم‌چنین روی­کرد روایت­شناختی این نوع زاویۀ دید، انتقال عواطف، ایدؤلوژی، حالت­های ذهنی و ایجاد حس و درگیری عاطفی مستقیم راوی با خواننده است. حالات ذهنی و دیدگاه‌های ایدؤلوژیکی نویسنده با فرجام کنش­ها و روی­دادها، ارتباط مستقیم و منطقی دارد و به نوعی نویسنده به نقد و قضاوت اعمال و رفتار کنش­گران می­پردازد و باورهای فکری خود را ابراز می­دارد و خواننده نیز ناخودآگاه همان برداشتی را اتّخاذ می­کند که نویسنده ابراز داشته است و قضاوت او را می­پذیرد. هدف نگارنده در مقالۀ پیشِ رو، ضمن تأکید بر اهمّیّت این گونۀ روایی، تشریح و تبیین مقاصد راوی در گفت­وگوی مستقیم با مخاطب است که بر پایۀ نقد روایی و آرای روایت­شناسان ساختارگرا چون ولت انجام گرفته است.