زبان حال ابلیس در بیتی از حافظ

Abstract

<strong>من ملک بودم و فردوس برین جایم بود<br /> <br /> </strong><br /> <br /> <br /> <strong> </strong><br /> <br /> <br /> <strong>آدم آورد در این دیر خراب‌آبادم<br /> <br /> </strong><br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> با خواندن دقیقِ این بیتِ مشهور حافظ، این پرسش برای بیشتر خوانندگان یا شنوندگان پیش می‌آید که «منِ» گویندۀ بیت کیست که خود را فرشته‌ای فردوس‌نشین نامیده و آدم ^(ع)را مسببِ هبوط خود در این دنیا دانسته است؟ شارحان و محققان هفت نظر مختلف در این باره مطرح کرده‌اند که از آن میان تفسیرِ بیت به زبان حال فرزندان آدم (نوعِ بشر) یا روح انسان معروف‌تر و پذیرفته‌تر است؛ اما با دقت در ساختارِ معناییِ مصراعِ اول که گوینده خود را «مَلَک» خوانده و منطقِ نحویِ بیت که گویندۀ مصراع نخست، اول‌شخصِ مفرد و فاعلِ مصراع دوم، سوم‌شخص مفرد است ـ که باعثِ تنزّلِ «من/ گویندۀ» بیت شده است ـ گمان دیگری به نظر می‌رسد و آن اینکه احتمالاً بیت از زبان ابلیس است و به ماجرای سجده‌نکردن او بر حضرت آدم ^(ع)و اخراج از بهشت و افتادنش در جهانِ فرودین اشاره دارد. با این تفسیرِ پیشنهادی، بیت حافظ نیز از شواهدِ ابلیس‌ستایی در ادب فارسی و از نمونه‌هایی است که به زبان حالِ شِکوه‌آلودِ این فرشته دربارۀ قُرب و مقامِ نخستین و طرد و فراقِ او اشاره دارد.