خوابنامه‌نویسی در زبان و ادب فارسی (سیری در مهمترین خوابنامه‌های فارسی )

Abstract

خواب یا رؤیا پدیده‌ای عمومی است که از دیرباز مورد توجه آدمی بوده است. در این پدیده، غالباً مفاهیم و پیامها به زبانی سمبلیک و نمادین ظاهر می‌شود و به همین سبب، درک آنها، به تحلیل و رمزگردانی نیاز دارد. تحلیل و رمزگردانی رویاها که در فرهنگ ما بدان «تعبیر خواب» اطلاق می‌شود، در آثاری که بدانها «خوابنامه » یا «تعبیرالرویا» می‌گویند؛ ثبت شده است. در زبان فارسی، پیشینه این خوابنامه‌ها که از لحاظ شکل و قالب، به خوابنامه‌های منظوم و منثور تقسیم می شوند و تحت تأثیر خوابنامه‌های عربی اند، به سده ششم ق. می رسد.کهن ترین خوابنامه منظوم فارسی از سنایی (مندرج در حدیقه الحقیقه) و دیرینه‌ترین خوابنامه منثور فارسی، ظاهراً، کتاب «خوابگزاری» از مؤلّفی یا مترجمی ناشناخته است که در سده ششم ترجمه یا تألیف شده است. کامل التعبیر حبیش تفلیسی، مشهورترین خوابنامه منثور فارسی است که با وجود احتوای آن بر فواید زبانی، تا امروز چاپ مصحّحی از آن صورت نگرفته است. «تعبیر سلطانی» از قاضی اسماعیل ابرقوهی که در عصر و شهر حافظ تألیف شده، کاملترین و پرفایده‌ترین خوابنامه منثور فارسی است که تاکنون به حلیه طبع آراسته نشده است. در این خوابنامه، پاره‌ای از تعابیر منظوم خرگوشی،که از اصل آن اطّلاعی در دست نیست، نقل شده است. هدف این جستار، بررسی و معرفی این خوابنامه‌ها و پاره‌ای از خوابنامه‌های دیگر فارسی و بیان فواید زبانی، ادبی و اجتماعی آنهاست.