تیپولوژی شخصیت‌های رمان مدرن شازده احتجاب بر مبنای رویکرد نوفرویدیسم کارن هورنای

Abstract

در میان رویکردهای گوناگون نقد و بررسی آثار ادبی که از ابتدای قرن بیستم شکل گرفت، نقد روانکاوانۀ آثار هنری و تحلیل متون ادبی از منظر روانشناختی از ویژگی‌ خاصی برخوردار است. رمان شازده احتجاب نوشتۀ هوشنگ گلشیری داستان‌نویس معاصر ایرانی روایت پریشان‌حالی و مشکلات روحی شخصیت اصلی داستان یعنی شازده احتجاب است. گلشیری در پرداخت شخصیت اصلی این رمان حالات روحی او چون ترس، حقارت، عزلت‌طلبی و انزوا و مهرطلبی را با شگردهای تازه‌ای چون خود- واگویه‌ها‌ی روانی و مرور خاطرات اجدادی خاندان قجری‌اش با شیوۀ جریان سیال ذهن به‌خوبی نشان داده است. در این پژوهش نظریۀ کارن هورنای به‌عنوان چهارچوب نظری تحقیق انتخاب شده است؛ زیرا دیدگاه این روانشناس با جامعۀ آماری پژوهش موردنظر یعنی شازده احتجاب از جهت نحوۀ شخصیت‌پردازی بسیار تناسب دارد. هورنای یکی از پیروان فروید در زمینۀ روانکاوی اجتماعی است. در این پژوهش که به روش تحلیل محتوا صورت گرفته؛ شخصیت شازده احتجاب مورد بررسی قرار گرفته است. نتایج تحقیق حاکی از آن است که این شخصیت روان‌پریش برای درمان احساس حقارت خود که بخش عظیمی ‌از آن مربوط به دوران کودکی و خاطرات تلخ ظلم‌ها‌ی اجدادی او در حق دیگران و تأثیرپذیری شازده احتجاب از این نوع وقایع است، به شیوه‌ها‌ی دفاعی چون مهرطلبی و انزواطلبی روی آورده است. او برای رهایی از این احساسات به مرور خاطرات گذشته متوسل می‌شود، زمان در ذهن متوهم شازده احتجاب بسیار پریشان و درهم است و این بی‌زمانی مخاطب را با آشفتگی روایت نیز مواجه می‌سازد.