«بررسی عکس اختیار تسکین»

Abstract

تسکین یکی از اختیارات شاعری است که طی آن شاعر می‌تواند یک هجای بلند به‌جای دو هجای کوتاه بیاورد؛ اما عکس اختیار تسکین (آوردن دو هجای کوتاه به‌جای یک هجای بلند) از نظر عروض‌پژوهان، صحیح نیست؛ لکن در شعر قدیم و نیز دورة متأخرتر، اشعاری دیده می‌شود که در آن‌ها از عکس اختیار تسکین استفاده شده است. عکس تسکین اگرچه ظاهراً به تقلید از شعر عرب (تبدیل مفا<span style="text-decoration: underline;">عی</span>لن به مفا<span style="text-decoration: underline;">عِلَ</span>تن) اما غالباً در اوزان دوری که خاص شعر فارسی است به‌کار رفته است و به‌واسطة «واوِ» غیردوری، با تبدیل هجای بلند وسط مصراع به دو هجای کوتاه، وزن «مفعول فاعلاتن دوبار» را بدل کرده است به «مفعول فاعلا<span style="text-decoration: underline;">ت م</span>فاعیل فاعلاتن» که در شعر معزی، عطار و اوحدی و به‌ویژه خاقانی سابقه دارد و نیز این اختیار در وزن هزج اخرب «مفعول مفاعیلن دوبار» در شعر خاقانی و قوّامی مشهود است. عکس اختیار تسکین گاهی نیز در ارکان مفا<span style="text-decoration: underline;">عی</span>لن و مف<span style="text-decoration: underline;">عو</span>لن اعمال شده و این ارکان را به‌ترتیب به مفاعِلَتن و مفتعلن بدل کرده که در شعر مولوی و حزین لاهیجی به‌کار رفته است