بررسی تطبیقی تحلیل «خلق افعال عباد» در کلام ماتریدیه و دیوبندیه

Abstract

<strong>دیوبندیه مکتبی است که از درون مذهب کلامی ماتریدیه برخاسته و ادعای پیروی از کلام ماتریدیه، مهم</strong><strong>­</strong><strong>ترین شاخصه کلامی دیوبندیه است؛ اما این مدعا در تطبیق مباحث کلامی دچار تزلزل</strong><strong>­</strong><strong>هایی شده است. تطبیق آرای این دو مکتب در تحلیل مبحث کلامی «خلق افعال عباد» نشان می</strong><strong>­</strong><strong>دهد که دیوبندیه در برخی مسائل، دیدگاه متفاوتی اختیار کرده است، که این مغایرت</strong><strong>­</strong><strong>ها به مبنای دیوبندیان در مخالفت با هر معنای دارای شائبه شرک و بدعت باز می</strong><strong>­</strong><strong>گردد. در پاسخ به پرسش از میزان تحول دیوبندیه در موضوع تحقیق، این نتیجه حاصل شد که دیوبندیان همچون ماتریدی</strong><strong>­</strong><strong>ها، به تفکیک «خلق» و «کسب» در تحلیل «افعال بندگان» قائل</strong><strong>­</strong><strong>اند؛ اما در نوع دیدگاه در باب «کسب» متفاوت می­اندیشند. ماتریدیان به انتساب حقیقی افعال به دو قادر قائل</strong><strong>­</strong><strong>اند، اما دیوبندی</strong><strong>­</strong><strong>ها ضمن تأکید بر فاعلیت مطلق خداوند، از اطلاق فاعلیت بر بندگان پرهیز دارند و تأثیرگذاری بندگان را فقط به عنوان سبب ظاهری می</strong><strong>­</strong><strong>پذیرند.</strong>