بازشناسی و تحلیل روش های قرآن پژوهی مستشرقان با تاکید بر دایره المعارف قرآن (EQ)

Abstract

این پژوهش به تحلیل روش‌های اصلی محققان غربی در مطالعات قرآنی می‌پردازد. با توجه به اینکه دایرةالمعارف قرآن را می‌توان مجموعه‌ای جامع از مطالعات قرآنیِ غربیان دانست، پژوهش حاضر به بررسی این مسئله پرداخته که هر یک از روش‌های نویسندگان EQ در تحلیل متن قرآن، چه مبانی و چه نتایجی دارند، در این راستا، روش‌های مورد استفاده در دو شاخه کلیِ مطالعه تاریخی و مطالعه ادبی دسته‌بندی و تحلیل شده‌اند. در بخش روش تاریخی، دو رویکرد جامعه‌شناسیِ تاریخی و روان‌شناسیِ تاریخی مورد بررسی قرار گرفته‌اند. روش تحلیلِ ادبی نیز، که به درون­مایه متن و بیان سبک، ساختار و تغییرات تدریجی آن در طول زمان می‌پردازد، تحلیل شده است. این پژوهش، که به شیوه توصیفی-تحلیلی و بر مبنای مطالعات کتابخانه‌ای انجام شده، برای هر یک از این دو روش، نمونه‌هایی از دایرةالمعارف قرآن ارائه کرده و در پایانِ هر بخش، نقدهایی را بر آن‌ها مطرح نموده است. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که روش تاریخی با چالش‌هایی همچون تحمیل مقولات اجتماعی مدرن بر متون کلاسیک، تقلیل مفاهیم دینی به وقایع تاریخی، تأکید صرف بر واقعیت‌های محسوس و بی‌توجهی به مسئله «معنا»، و تلاش برای اثبات تأثیرپذیری قرآن از فرهنگ و عقاید عرب جاهلی مواجه است. از سوی دیگر، روش ادبی نیز با دو نقد اساسیِ پیچیدگی اصطلاحات و عدم ارائه دستاوردهای کاربردی برای الهیدانان روبه‌روست. در نهایت، این پژوهش تأکید دارد که مطالعه قرآن نیازمند بهره‌گیری از رویکردهای متنوع و تسلط بر تمامی روش‌های تولید معنا و اثرگذاری آن‌هاست تا بتوان به درک جامع‌تر و روش‌مندتری از این متن مقدس دست یافت.