نحوه انتقال اسناد حدیث از قم به بغداد در قرن چهارم با تکیه بر اسانید و اساتید حسن بن حمزه علوی

Abstract

دسته بندی طرق انتقال و نقل حدیث در سده‌های نخستین سبب شکل‌گیری فهارس و اطلاعات رجالی شدند. یکی از تاثیرگذارترین شخصیت‌ها در مهم‌ترین کتاب رجالی درباره طرق و اسناد احادیث شیعه، الرجال نجاشی، حسن بن حمزه علوی است. سماع او در سال 300 ق. در طبرستان ثبت شده و سپس و بیشتر عمر خود را در پی نقل حدیث شنیدن یا آموختن در سالهای 312 ق. به ری و قم رفت. همچنین در سفرهای زیارتی خود به خراسان، عراق و حجاز در سال‌های 328 ق. و 356ق. حدیث شنید و حدیث منتقل کرد. طرق اسناد نجاشی و طوسی نشان داد حسن بن حمزه بیش از همه در قم از ابن بطه و علی بن ابراهیم قمی کتب راویان ائمه را اخذ کرده است. یافته های ما نشان داد گردش اسناد حدیثی در سده چهارم، برعکس سده سوم، از ایران به عراق و به طور خاص قم و ری به کوفه و بغداد بوده است. بنابراین محدثان کوفی، رازی، قمی و نیز سرانجام بغدادی در قرن چهارم به صورت «انتقال دهنده»، «تثبیت کننده» و «ویرایش‌گر» سیر تحول و تطورات نقل حدیث را به قرن پنجم وصل کردند. بی تردید جریان نقل حدیث از قم به بغداد وابسته به علل و اساتید حدیث متعدد است که از تاثیرگذارترین آنها اینجا یاد شد.