بازتاب تصویری وجه استعلایی در مدیحه سرایی آیین بار فرهنگ ایران

Abstract

چکیده<br /> علی رغم دیدگاه بسیاری از محققین که کنش مدیحه‌سرایی1 آیین بار2 فرهنگ ایران را برخاسته از تملق و چاپلوسی3 و مرتبط با کسب منافع مادی در بارگاه شاهان می‌دانند، به نظر می‌رسد نگاه جمعی رمزپردازانه‌ای، مرتبط با والا‌ترین سطح تقدس یا استعلا4 در ارتباط با کنش مزبور بوده و – احتملا- همین وجه رمزی و پنهان در نظام دیداری فرهنگ ایران، بازتاب داشته است.<br /> هدف<br /> بررسی وجه استعلایی مدیحه‌سرایی آیین بار در بازتاب تصویری همسو با سطح دلالتی5 ضمنی آن.<br /> روش<br /> بهره‌مندی از شیوه اسنادی در ارائه شواهد تاریخی کنش مدیحه‌سرایی آیین بار و خوانش بینامتنیتی6 بر روی دو نمونه اثر بر اساس دستور‌های نظام معنایی رولان بارت7 به منظور تعبیر دلالتی استعلا در مبانی نظری تحقیق، ضمن توجه به امر نکوهیده تملق و چاپلوسی مرتبط با کنش مزبور در بیان مسأله. <br /> بیان مسئله<br /> تحقیق حاضر، ضمن ارائه شواهد تاریخی مرتبط با امر مدیحه‌سرایی آیین بار، بر تکرار حضور کنش مزبور در فرهنگ ایرانی- اسلامی، صحه گذارده، سپس بر اساس جدول نظام دستور‌های معنایی بارت در تطبیق دو مصداق تصویری از دو دوره متفاوت، از زبان صریح و تحت‌اللفظی تصاویر که کنش مدیحه‌سرایی را به امر نکوهیده تملق و چاپلوسی مرتبط می‌کند و به مثابه یک چالش فرهنگی مطرح است، گذر کرده و به معنی غیر مستقیم، تلویحی و ضمنی مدیحه سرایی در نمونه‌ها، منطبق با امر استعلایی سروده‌های ستایشی8 مقدس که در مبانی نظری، مطرح شده، پرداخته است. <br /> نتیجه گیری<br /> نتایج حاکی از آن است که بر خلاف دیدگاه غالب محققین که کنش مدیحه‌سرایی مرتبط با آیین بارگاهی شاهان ایران را بر‌آمده از انگیزه‌های مادی، می‌داند به این دیدگاه نیز می‌توان توجه کرد که کنش مزبور دارای وجهی تقدس‌انگارانه، رو به سوی امر واحد مطلقی9 به نام استعلا داشته است. مدیحه‌سرایی از دوره کهن تا عصر اسلامی در بستر فرهنگی ایران جریان داشته، بنابراین، وجه استعلایی می‌توانسته بر آثار خلق شده مرتبط با کنش مزبور در ادوار فرهنگی مختلف ایران، تأثیرگذار باشد و بازتابی از موضوعیت مدح و مدیحه‌سرایی آیین بارگاهی هر فرادست حکومتی/ شاهان10 از آن آثار، بدست آید. به نظر می‌رسد، دستیابی به چنین نتیجه احتمالی با تحلیل تطبیقی نمونه آثار بر جای مانده فرهنگی که همواره دارای زبان دلالتی بوده و با گذر از صراحت و معنی مستقیم به معانی غیر مستقیم و تلویحی می‌رسیده، میسر است.