ارزیابی عدالت فضایی در توسعه مجدد فضاهای شهری ‏(مورد پژوهشی: طرح موضعی عتیق شهر تبریز)

Abstract

حرکت برنامه‌ریزی شهری به سمت مفاهیمی چون عدالت فضایی، تلاش در جهت کاهش نابرابری‌های ‏فضایی در شهر است. با این حال تعابیری متفاوت و گاه متناقض از عدالت فضایی در برنامه‌ریزی شهری ‏ارایه شده است. مفهوم عدالت فضایی در آرای متفکران شهری چپ‌گرای نو به سمت حق و در آرای ‏متفکران شهری راست‌گرای نو به سمت آزادی حرکت کرده است. این درحالی است که در آرای متفکران ‏مسلمان این مفهوم در سایه چهار محور کانونی «حق، ظلم‌سنیزی، انصاف و کرامت انسانی» تعریف می-‏گردد. با اهتمام به چهار محور کانونی فوق، عدالت فضایی در ساحت برنامه‌ریزی شهری را می‌توان در چهار ‏محور کانونی «حق مردم بر شهر، بسیج مردمی، تعادل فضایی و توانمندسازی» هم‌عرض نه در طول هم ‏تبیین کرد. هدف اصلی این پژوهش از یک‌سو، کشف یک صورت‌بندی از مفهوم عدالت فضایی بر اساس ‏آرای متفکران مسلمان در ساحت برنامه‌ریزی شهری است؛ و از سوی دیگر این پژوهش به دنبال فهم ‏رویکرد طرح‌های شهری موضوعی و موضعی در زمینه چگونگی دست‌یابی به عدالت فضایی است. طرح ‏موضعی عتیق شهر تبریز به عنوان مورد پژوهشی مورد ارزیابی قرار گرفته است. این پژوهش از نوع توسعه-‏ای بوده و روش‌شناسی آن در بخش تبیینی استدلال منطقی و در بخش ارزیابی تحلیلی-توصیفی است. از ‏شیوه‌های اسنادی و‌ پرسش‌نامه‌ای برای جمع‌آوری داده‌های پژوهش استفاده شده است. یافته‌های پژوهش ‏نشان می‌دهند که طرح موضعی عتیق با وجود خیزشی که در زمینه عدالت فضایی برداشته، در عمل در ‏دستیابی به عدالت فضایی موفق نبوده است. این طرح، کاهش نابرابری‌ها را طریق برون‌دادهای عادلانه ‏‏(عدالت توزیعی) آرزو کرده ولی نسبت به اصلاح ساختارهای قدرت و فرآیندهای تصمیم‌سازی (عدالت ‏ساختاری) غفلت کرده است. توجه به برون‌دادهای عادلانه لازمه کاهش نابرابری‌ها در شهر است ولی به-‏تنهایی کافی نیست؛ توجه به اصلاح ساختارهای قدرت و فرآیندهای تصمیم‌سازی نیز لازم.‏