تأملی در مراتب وجودی محیط و تجلّی آن در بستر فرهنگی ایرانی-اسلامی (نمونه موردی حیاط)

Abstract

محیط یکی از واژه‌های پرکاربرد در مباحث مختلف از جمله معماری است. از آن‌جا که هدف غایی معماری، طراحی محیط است؛ تبیین ماهیت وجودی-معنایی محیط می‌تواند نقش شایانی در هدفمند شدن مسیر طراحی و نقد داشته باشد. در این مقاله محیط در کلی‌ترین حالت خود بحث شده است. در این شرایط، تعمیم یافته‌ها به عرصه‌های مختلف طراحی محیطی (از کلان‌مقیاس تا خردمقیاس) امکان‌پذیر است. این مقاله که به مدد استدلال‌های عقلی و با اتکا به مرتبه‌بندی (هستیِ) پدیده‌ها در حکمت ایرانی-اسلامی انجام پذیرفته است، تلاش نموده تا با بررسی معنایی واژه‌ محیط و معادل‌های آن در زبان‌های فارسی، عربی و انگلیسی، وجوهی از ماهیت آن‌را مشخص نماید. علاوه بر این، با رجوع به حکمت ایرانی-اسلامی (و در صدر آن آموزه‌های قرآنی)، پویش دلالت‌های معنایی محیط ادامه یافته است. مقاله در ادامه به استخراج معانی حیاط در زبان فارسی، بینش اسلامی و معماری ایرانی-اسلامی پرداخته است. نتایج تحقیق مؤید این مطلب است که محصوریت مادی اولین مرتبه از محیط است. در این مرتبت محیط جسمی است که خالی‌ای را دربرگرفته و اجسام دیگر را در خود جای داده است. محیط در این مرتبت به‌سان یک جایگاه مادی نمود می‌یابد. آگاهی از محیط به مثابه حوزه‌ای متمایز از حوزه پیرامونش دومین مرتبت محیط است. مخاطب این مرتبه ذهن آدمی است و عواملی مانند نوع زندگی، رویدادها و رفتارهای متمایز بانضمام عناصر متمایزکننده طبیعی به تفکیک این حوزه از حوزه‌ی پیرامونش کمک می‌کنند. از آن‌جا که زندگی و آگاهی دو لایه معنایی از این مرتبه به‌شمار می‌آیند، محیط در این مرتبت به مثابه قرارگاهی رفتاری-ادراکی متجلی می‌شود. سومین و بالاترین مرتبه‌ی محیط از طریق وقوف به احاطه‌ی وجودی برتر محقق می‌شود. در این مرتبت که با نقش‌آفرینی نمادها تحقق می‌یابد؛ محیط بر سکونتگاهی معنوی دلالت دارد که تسکین‌دهنده روح آدمی است. بدیهی است این مراتب اعتباراً تعیین شده‌اند و در حقیقت می‌توان طیفی پیوسته از مراتب محیط را متصور شد. علاوه بر این، نتایج نشان‌دهنده آن است که دلالت‌های معنایی حیاط قرابتی نزدیک با دلالت‌های معنایی محیط دارد و این امر مؤید آن بوده که حیاط به‌ مثابه یکی از هم‌خانواده‌های محیط و به مثابه یک فضای انسان‌ساخت، نمونه یا الگویی از یک محیط ایرانی-اسلامی است که هر سه مرتبه در آن متجلی شده است.