نقش وقف بر شکلیابی فضاهای شهری در دوره قاجار، مطالعه موردی: شهر ری

Abstract

ارزشهای دینی را می‌توان یکی از موثرترین عوامل در شکل یابی و توسعه فضاهای شهری در دوران اسلامی به حساب آورد. در فرم یابی و تشکل فضاها در ساختار شهرها عوامل گوناگونی نقش دارند که از مهمترین آنها می‌توان به عوامل مذهبی، اقتصادی و اقلیمی یا جغرافیایی اشاره کرد. در ایران اسلامی یکی از مهمترین عوامل موثر در ساخت و تولید فضاهای شهری، عامل جهان بینی یا ارزشهای دینی بوده است. سنت وقف به عنوان یک ارزش والای دینی، باعث ایجاد فضاهای گوناگون با عملکرد های مختلف در بافت شهرهای ایران در این دوران گردیده است. با بررسی سیما و بافت کالبدی شهرهای ایران می توان بسیاری از عناصر واجزای شهر را مشاهده کرد که وقف در عملکرد آنها برای حیات زندگی شهر نقش موثری را ایفا کرده است. از نظر فضایی نقش وقف را می توان در ایجاد جزئی‌ترین فضاهای شهری نظیر مساجد، مدارس، حمام ها ،آب انبارها ، سقاخانه ها ، روشنایی معابر تا شکل‌گیری وتولید کلان ترین فضاهای شهری نظیر بازارها و مجموعه های تجاری موثر دانست.<br /> پژوهش حاضر با طرح پرسشهایی در خصوص نقش وقف بر فرم یابی فضاهای شهر ری در دوره قاجار آغاز و به بررسی ارتباط و انسجام فضایی و کالبدی بناهای وقفی با دیگر فضاهای شهری پرداخته است. به منظور پاسخگویی به پرسشهای پژوهش، بناهای وقفی دوره قاجار در بافت تاریخی شهر ری شناسایی و با مستند سازی و ثبت اطلاعات آنها، نقش وقف بر فرم گیری و گسترش این شهر و همچنین ارتباط و پیوستگی معماری آن مورد سنجش قرار گرفته است.<br /> در انطباق اطلاعات مأخوذ از منابع مکتوب و نتایج بررسیهای میدانی روشن گردید که بی هیچ شائبه‌ای می‌توان وقف را به عنوان نیرویی فضا آفرین و گسترش دهنده در ساختار شهر ری در عهد قاجار به حساب آورد. در این شهر شاخص ترین عناصر وقفی به صورت متشکل و اغلب در بخش تجاری جای داشتند و نقش آنها در سازمان فضایی شهر تا بدانجا بود که با حذف آنها شیرازه بافت تاریخی شهر کاملا از هم گسیخته می شود.