بازشناسی سیمای معماری آرامگاه غازان در مجموعه "ابواب البرّی" غازانیه ونقش آن در روند تحولات شهرسازی ایرانی

Abstract

صرفنظر از ویرانی و تخریب بخشی از شهرهای ایران در ابتدای هجوم مغول، سیمای شهرسازی سایر بخش های ایران، خصوصا آذربایجان، نه تنها شاهد ویرانی و تجزیه بافت شهری نیست، بلکه از همان ابتدا ایلخانان را متوجه به شهر و آبادگری معرفی می کند. سیاست مغول در جلب افکار عمومی و قشرهای تاثیرگذار مذهبی در نتیجه تسامح دینی طی دوره مزبور، ساخت و سازهایی را به منظور حفظ وحدت جامعه، بر بدنه ی شهری تحمیل میکند که از سوی اقشار مختلف جامعه مورد قبول واقع شود؛ از طرفی، ظهور شخصیت غازان و ذهنیت متفاوت وی در رابطه با اسلام، بهترین نمونه مجموعه های شهری با مرکزیت عناصر مذهبی و مشخصة بارز هم اندیشی نسبت به فضای کالبدی شهر و مقتضیات اجتماعی را در خود بروز داد که تا آن زمان بی سابقه بوده است؛ طراحی و ساخت مجموعة معماری "غازانیه" با نام ملی "ابواب البر" را باید از نخستین نتایج به دست آمده در زمینة مزبور دانست که نگارندگان فرایند طرح ریزی و اجرای آن را از نخستین ایده های شهرسازی ایرانی در زمینة اسکان به جهت تنظیم جمعیت شهری می دانند که بازسازی مشخصات معماری آن بسان حلقه ی مفقوده بین سلسله بناهای مراغه تا گنبد سلطانیه در چگونگی شناخت روند تکامل سبک آذری مفید خواهد بود. تحقیق پیش رو بر آن است که به روش تحلیل محتوایی متون به تبیین ویژگی های شهری و بازآفرینی آرامگاه غازان و طرح کلی ابواب البر غازانیه بپردازد؛ چراکه مطالعه ساختار فضایی شام غازان به عنوان نخستین نمونة موجود در تاریخ شهرسازی ایرانی از نوع مذکور و در مقیاس عظیم که بعدها ساختار مجوعه ربع رشیدی و سلطانیه را تاثیرگذار خواهد بود بسیار حائز اهمیت می باشد. از طرفی بر خلاف آنچه که توسط صاحبنظران حیطه معماری و شهرسازی همچون ویلبر، بلر و بلوم تصور شده است، پیرو نتایج به دست آمده، طرح مقبره غازان نه یک منشور دوازده وجهی بلکه یک استوانه حجیم با پوشش مخروطیست. از طرفی، پر واضح است بازسازی وجوه معماری یک مجموعه ی ویران شده ی عصر ایلخانان تا چه اندازه می تواند در بررسی سیر تکوینی مجموعه های معماری دوره های بعد مفید واقع شود.