نقش و جایگاه خدمت سربازی در توسعۀ قانون ‌مداری و نظم و انضباط اجتماعی

Abstract

انضباط اجتماعی و ‌‌پای‌بندی مستمر به آن (قانون مداری)، یکی از ضرورت‌های وجودی نهادها در نظام اجتماعی( جامعه) است. پرسش اصلی نوشتار حاضر این است که نقش و جایگاه نظام خدمت ‌وظیفۀ عمومی در توسعۀ قانون ‌مداری و نظم و انضباط اجتماعی چیست؟. هدف مورد نظر نگارنده، با تکیه به روش اسنادی – کتابخانه‌ای‌، بررسی نظام خدمت ‌وظیفۀ عمومی به‌ عنوان «فرا- نهادی» است که به سبب ساز و کارهای درونی خود، بیش از پیش می‌تواند باز تولید نظم و انضباط اجتماعی و توسعۀ قانون مداری را در جامعه به انجام برساند. نتایج پژوهش حاکی از آن است که اگر چه امروزه وسایل ارتباط‌ جمعی و دنیای مجازی با به عاریت گرفتن بعضی از ویژگی‌های نهادی‌، نقش «نهادهایی مجازی» را ایفا می‌کنند و کارکردهایی نظیر: اجتماعی کردن افراد‌، نهادینه کردن ارزش‌ها و باز تولید نظم و انضباط اجتماعی( که مختص نهادهای سنتی بودند) را دست خوش تغییرات کرده و مورد دخل و تصرف قرار داده‌اند، اما نظام خدمت ‌وظیفۀ عمومی در جمهوری اسلامی ایران به دلیل قابلیت «خود ترمیمی» فزاینده‌، در عین این که ویژگی‌های نهادی را حفظ کرده‌، با اتکا به عنصر «جابه‌جایی کارکردی» نقش نهاد مذهب، آموزش پرورش، اقتصاد و خانواده را نیز، در مقطعی از زمان برای کنشگران (سربازان) ایفا کرده است. بر این اساس با توسعۀ کارکردهای خود به ‌‌مثابۀ یک «فرا نهاد» بروز یافته است که؛ با پیوند نظم ذهنی و انضباط عینی، به ‌واسطۀ ضمانت‌های اجرایی درون ‌ذاتی خود، هم چنان یکی از کار ویژه‌هایی خود را که همانا نهادینه کردن نظم و انضباط و استمرار آن (قانون مداری) در جامعه است به نحو مطلوب به انجام رسانده و نهاد دیگری نمی‌تواند عهده‌ دار کارکردهای ضروری آن در جامعه کنونی ایران باشد.