بررسی اثرات جهت جغرافیایی دامنه‌ها بر حجم مخروط‌افکنه (مطالعه موردی: شیرکوه یزد)

Abstract

مشخصات مخروط ­افکنه­ از جمله حجم آنها در ارتباط با عوامل و پارامترهای مختلف و متعددی است که می­توان آنها را در شش گروه عمده شامل عوامل اقلیمی و تغییرات آن، ویژگیهای هندسی حوضه­ های بالادست مخروط­ افکنه، لیتولوژی حوضه­ ها، تغییرات تکتونیکی بویژه تغییرات سطح اساس حوضه ­ها، تغییرات کاربری زمین و جهت جغرافیایی دامنه ­ها دسته­ بندی نمود. هدف این پژوهش بررسی نقش جهات جغرافیایی بر حجم مخروط­ افکنه­ ها در کوه بزرگ شیرکوه از کوههای پراکنده ایران مرکزی است. برای انجام این کار از تصاویر ماهواره ­ای، نقشه رقومی ارتفاعی با قدرت تفکیک 5 متر و همچنین نقشه­ های توپوگرافی برای مشخص نمودن محدوده مخروط­ افکنه ­ها و همچنین حوضه ­های آبریز بالادست استفاده گردید. بدین ترتیب، 24 مخروط ­افکنه ­بزرگ و قابل ملاحظه با محدوده حوضه­ های آبریز بالادست مشخص گردیدند. با استفاده از مدل کمی در سیستم اطلاعات جغرافیایی حجم مخروط­ افکنه­ ها محاسبه و میزان همبستگی آنها در SPSS با 8 پارامتر هندسی اندازه ­گیری شده حوضه­ های آبریز بالادست تعیین گردید. سپس، در مدل رگرسیون ضریب تعیین و سطح معناداری آنها نیز مشخص گردید. نتایج حاکی از آن است که در دامنه­ های جنوبی ضلع شرقی شیرکوه همبستگی بالایی بین حجم مخروط ­افکنه­ ها با عوامل هندسی بویژه مساحت(0.99)، محیط(0.98)، طول حوضه(0.95) و شیب متوسط حوضه(0.55) با سطح معنی ­داری صفر و نزدیک به صفر وجود دارد. این امر برای دامنه­ های غربی شیرکوه نیز صدق نموده و عوامل هندسی به ترتیب شامل مساحت، محیط و ضریب شکل(با همبستگی 0.99) طول حوضه(0.94)، شیب و ارتفاع متوسط(0.85) مهمترین عوامل تعیین کننده حجم مخروط­ های ­افکنه بوده ­اند. اما برای دامنه­ های شرقی با ضلع شمالی تنها شیب(0.64) و ضریب شکل(0.59) و برای دامنه ­های شمالی شیرکوه، ضریب گراویلیوس(0.43) و طول حوضه(0.37) همبستگی متوسطی را نشان می­دهند که آن هم از سطح معنی داری قابل قبولی برخوردار نمی ­باشند. بنابراین در این دامنه ­ها عوامل هندسی حوضه ­ها کمترین نقش را در حجم مخروط ­افکنه ­ها ایفا کرده ­اند.