نقش مضامین مذهبی در کتیبه‌های نستعلیق بناهای دوره صفوی

Abstract

بیان مسئله: مضامین کتیبه‌ها در بناهای صفوی تنوع بسیاری داشته و مطالعه اولیه این آثار نشان می‌دهد که هنرمندان عهد صفوی برای نگارش متون مذهبی غالباً از کتیبه‌های ثلث و کوفی و برای کتیبه‌های غیرمذهبی از قلم نستعلیق بهره گرفته‌اند با این‌حال، این مورد قطعیت نداشته و کتیبه‌های نستعلیقی دیده می‌شود که حاوی مضامین مذهبی است.هدف: پژوهش پیش‌رو با هدف شناسایی و دسته‌بندی مضامین مذهبی به‌کار رفته در کتیبه‌های نستعلیق صفوی صورت پذیرفته است.روش پژوهش: این تحقیق بنیادی به روش توصیفی و تحلیلی؛ بر پایه مطالعات کتابخانه‌ای و یافته‌های میدانی تدوین شده است. تمام نمونه‌های در دسترس در بازه زمانی حکومت صفوی، مورد مطالعه قرار گرفته و پس از جمع‌آوری داده‌ها اقدام به طبقه‌بندی مضامین مذهبی به‌کار رفته در نمونه‌ها شده است.یافته‌ها: نتایج نشان می‌دهد که در میان حدود ۲۵۰ کتیبه نستعلیق موجود، ۳۳ اثر که حدود ۳۱ درصد این آثار را تشکیل می‌دهد، حاوی مضامین مذهبی است. این مضامین در سه گروه قابل دسته‌بندی هستند و به ترتیب فراوانی عبارتند از، ذکر و منقبت، آیات قرآن و احادیث. نتایج بیانگر آن است که آیات قرآن در هیچ موردی، به تنهایی نوشته نشده‌اند. علاوه بر آیات، تنها دو حدیث قدسی« لولاک لما خلقت الافلاک و حدیث نبوی» و حدیث نبوی«انا مدینه العلم و علی بابها » در کتیبه‌ها مورد استفاده قرار گرفته و بقیه نمونه‌ها عمدتاً اشعاری هستند که به منقبت ائمه با محوریت پیامبر(ص)و حضرت علی(ع) پرداخته‌اند. از جملة این شاعران می‌توان به عبدالرحمن جامی، هلالی جغتایی و شیخ بهایی اشاره کرد. درباره فراوانی مضمونی کتیبه‌های مذهبی نستعلیق صفوی، نتایج نشان می‌دهد که بیشترین تکرار به دعای « نادعلی » (۴ مورد) و حدیث «مدینه العلم» (۳ مورد) تعلق دارد که همانا تأیید و تأکیدی بر وجود گرایش‌های شیعی در شکل‌گیری این آثار است.