واکاوی معیارهای پهنه‌بندی فقر شهری در شهر قدس: به سوی مفهوم مشترک محدوده‌های فرودست شهری

Abstract

در دهه‌های اخیر فقر شهری در ایران با افزایش چشمگیر هزینه‌های خانوار و مسکن فزونی گرفته است. یکی از نمودهای این مسئله شکل‌گیری و رشد سکونتگاه‌های خارج از ساختار برنامه‌ریزی و بازار رسمی مسکن است؛ محدوده‌هایی که غالباً فاقد طرح‌های توسعه شهری و برنامه‌ی‌ مدون خدمات‌رسانی برای این گروه از اجتماعات هستند و مدیریت شهری نیز همچنان آنها را "حاشیه‌ای" می‌داند. این مقاله با استفاده از داده‌های آماری، برداشت‌های میدانی و تحلیل‌های سیستماتیک به ارزیابی معیارهای متداول محدوده‌های فرودست شهری در شهر قدس (در منطقه کلانشهری تهران) می‌پردازد. براساس اسناد توسعه شهری مصوب در این شهر، درصد بالایی از بافت مسکونی موجود در محدوده شهر یا جزء محدوده بافت فرسوده و یا سکونت‌گاه‌های غیررسمی طبقه‌بندی شده‌اند. نتایج این مقاله نشان می‌دهد که براساس بسیاری از معیارهای اجتماعی، اقتصادی، کالبدی و محیط‌زیستی که در تعریف رایج محدوده‌های فرودست شهری (Slum) است، تفاوت چندانی بین این محدوده‌ها وجود ندارد. در موارد زیادی به دلیل ویژگی‌های خاص سکونت در شهر قدس که براساس برنامه‌‌های از پیش‌اندیشیده شکل نگرفته است، همپوشانی زیادی بین این دو محدوده وجود دارد. از سوی دیگر براساس رویه‌های موجود، برای این محدوده‌ها دو سند بهسازی و توسعه مجزا تهیه می‌شود. این دو سند به دلیل شرح خدمات متفاوت، جداگانه توسط مشاوران برنامه‌ریزی تهیه می‌شوند و حتی فرآیند تهیه و تصویب آنها نیز دوگانه است که در صورت اجرا، پیامدهای دوگانه و غیرکارایی خواهند داشت. همچنین به دلیل نبود طرح بالادستی که یکپارچگی این قبیل طرح‌ها برای توسعه شهر را باعث شوند، اقدامات ناهماهنگ، گزینشی و جزیره‌ای در این محدوده‌ها افزایش می‌یابد. ازاین‌رو، بازنگری در معیارهای کنونی شناخت این پهنه‌ها با توجه به نیروی مشترک پیش‌ران مسائل آنها (فقر شهری) ضرورت دارد تا همچون یک گونه، تحت‌عنوان محدودة فرودست شهری یا محدودة هدف بهسازی شهری، تهیة برنامه‌های عمل هماهنگ و یکپارچه‌ برای مدیریت توسعه شهر ممکن شود.