نقش بازی بزرگ بر شکنندگی تعاملات خارجی دولت قاجار (مطالعة موردی: افغانستان؛ 1856- 1794م.)

Abstract

تعاملات خارجیِ ایرانِ عصر قاجار، یکی از مقولات بحث­برانگیز است. در این دوره و برای نخستین­بار، ایران به عرصة سیاست بین­الملل در قالب بازی بزرگ راه یافت. در پی آن، تعاملاتِ سازنده و شکنندة خارجی دولت­های قاجار در سطوح خُرد و کلان از این فضا سخت متأثر شد. در سطح خُرد، تعاملات قاجاریه با افغانستان را می‌توان در دایرة رقابت­های بازی بزرگ قرن هجدهم و نوزدهم بریتانیا و روسیه بررسی کرد. به سبب اهمیت و نقش­آفرینی ژئوپلیتیکی ایران در بازی بزرگ و تبدیل افغانستان به بحرانی مستمر برای دولت­های قاجار، در نوشتة حاضر، با الهام از نظریة بازی­ها و روش توصیفی- تاریخی کوشش شده است تا به این پرسش پاسخ داده شود که رقابت­های بریتانیا و روسیه در قالب بازی بزرگ، تا چه حد بر شکنندگی تعاملات دولت­های قاجاریه با افغانستان در سال­های 1856- 1794م. تأثیر داشت؟ فرضیة پژوهش، یکی از دلایل اصلی تیرگی و شکنندگی تعاملات دولت­های قاجار با افغانستان را ناشی از کارشکنی­ها، دسائس، تهدیدات و فشارهای بریتانیا و روسیه در بازی بزرگ قلمداد کرده است. مستندات این ادعا عبارت­اند از: 1. رقابت­های سیاسی، امنیتی و اقتصادی بریتانیا و روسیه در ایران، افغانستان و آسیای مرکزی؛ 2. وقوع جنگ‌های ایران و روسیه (قفقازیه)؛ 3. انعقاد پیمان­های سیاسی بریتانیا با دولت­های قاجار علیه حکّام افغانستان؛ 4. نقش بریتانیا در به راه انداختن جنگ­های ایران- افغانستان و 5. استقلال سیاسی افغانستان از ایران.