ارزیابی نقش ساختارهای تکتونیکی در چینه‌شناسی و فوران‌های پلیوکواترنری آتشفشان سهند (استان آذربایجان شرقی)

Abstract

مطالعۀ ساختارهای تکتونیکی مناطق آتشفشانی در کنترل مخاطرات ناشی از فعالیت دوبارۀ آنها بسیار تأثیرگذار می‌باشد. در این تحقیق ضمن معرفی دقیق انواع مختلف محصول‌های آتشفشانی سهند و نحوۀ رسوبگذاری آنها در مناطق اطراف این آتشفشان، چینه شناسی، لیتولوژی و نحوۀ رسوبگذاری این نهشته‌ها در دره‌های مختلف سهند با استفاده از مطالعه‌های صحرایی و آزمایشگاهی مورد بحث و بررسی قرار می‌گیرد. بر طبق شواهد صحرایی، مجموعۀ آتشفشانی سهند در یک محیط قاره‌ای با دریاچه‌های محلی کم‌عمق وآرام به مساحت 7200 کیلومتر مربع با حداکثر ارتفاع 3595 متر از سطح دریا در شمال غرب ایران بین تبریز و مراغه تشکیل شده است .فعالیت این تودۀ آتشفشانی از اواسط میوسن شروع شده و تا اواخر پلئیستوسن ادامه دارد. منطقۀ مورد مطالعه در زون البرزغربی- آذربایجان قرار داشته و بخش مهمی از منطقۀ برخوردی پلیت‌های عربی- اوراسیا محسوب می‌شود. بعد از بسته شدن نئوتتیس در اواخر کرتاسه و ادامۀ همگرایی پلیت‌ها و تشدید آن در پلیوسن کوتاه‌شدگی، ضخیم‌شدگی و بالاآمدگی قابل توجهی در پوستۀ شمال غرب ایران و شرق ترکیه بوجود آمد و همزمان فعالیت‌های آتشفشانی گستردۀ پلیو- کواترنری شکل گرفت. دراثر بالا‌آمدگی، شکستگی‌ها و گسل‌های متعددی در حد فاصل مناطق خرد شده بوجود آمد و در اثر حاکمیت نیروهای کششی و حرکت در امتداد گسل‌ها بویژه گسل‌های امتداد لغز و حوضه‌‌های کشیده شده، محل تقاطع گسل‌ها و محور‌های چین‌های جوان فوران‌های آتشفشانی صورت گرفت. مقادیر برآورد شده ضریب کیفیت در منطقۀ مورد مطالعه نشان می‌دهد بیشتر نواحی منطقۀ مورد بررسی از دید جایگاه زمین‌ساختی و لرزه زمین‌ساختی از جمله مناطق فعال به شمار می‌آیند. رابطۀ ضریب کیفیت برای گسل شمال تبریز و نواحی پیرامون آن از جمله آتشفشان سهند Qc= 49.00 ƒ132 برآورد شده است که کاهیدگی به مراتب بیشتری از نواحی دیگر دارد که این نشان‌دهندۀ ناهمگنی بالا و جریان گرمایی گوشتۀ بالایی در پهنۀ فعال و لرزه‌خیز گسل شمال تبریز و نواحی پیرامون آن است.