تحلیلی بر علل نزول جایگاه کلان‌شهر تبریز در نظام شهری ایران و پیش‌بینی جمعیت و جایگاه آن تا افق 1410

Abstract

تحولات جمعیتی وسیع دهه‏های اخیر موجب تغییرات سریع در نظام شهری ایران و سلسله‏مراتب آن شده است که افزایش یا کاهش رتبة شهرها در این نظام از پیامدهای آن است. در تحقیق حاضر به بررسی جایگاه کلان‌شهر تبریز در نظام شهری ایران از سال 1335 تا 1395 پرداخته شد و با پیش‏بینی جمعیت این شهر تا افق 1410 سعی شد جایگاه آیندة این شهر در نظام شهری ایران مشخص شود. تحقیق حاضر به لحاظ هدف کاربردی و به لحاظ ماهیت و روش تحقیق توصیفی‌ـ تحلیلی است. داده‏های مورد نظر در تحقیق حاضر به دو روش اسنادی و میدانی (پرسشنامه و مصاحبه) به دست آمد. از مصاحبه برای فهم علل مهاجرفرستی و از پرسشنامه جهت فهم علل کاهش باروری در کلان‌شهر تبریز استفاده شد و تعداد نمونه‏ها در هر دو مورد بر اساس اصل اشباع تعیین شد. مدل‌نمایی، نرم‏افزار Spectrum، و شاخص تحرک رتبه به ترتیب برای پیش‏بینی فاکتورهای جمعیتی، پیش‏بینی جمعیت، و بررسی تغییرات رتبة کلان‌شهرها در نظام شهری استفاده شد. نتایج تحقیق نشان داد کاهش میزان باروری و مهاجرفرستی دلایل اصلی کاهش شدید میزان رشد جمعیت در کلان‌شهر تبریز است که اغلب دلایل اقتصادی منشأ آن بوده‏اند. با فرض باروری 5/1 و 8/1 و 1/2 در شهر تبریز شاهد افزایش جمعیت به تعداد 64/1 و 69/1 و 74/1 میلیون نفر و کاهش جمعیت خردسالان و افزایش تقریباً دوبرابری جمعیت سالمندان بالای 65 سال در افق 1410 خواهیم بود. در کل، نتایج حاصل از پیش‏بینی جمعیت نشان می‏دهد جایگاه کلان‌شهر تبریز در رتبة ششم نظام شهری ایران در افق 1410 تثبیت خواهد شد. اما فاصلة آن با کلان‌شهر هفتم، یعنی قم، کمتر خواهد شد که نیازمند توجه ویژه و مدیریت صحیح این مسئله جهت جلوگیری از سقوط مجدد رتبة آن است.