تحلیل فضایی عوامل مؤثر بر رخداد سیلاب در شهر ایلام

Abstract

گفتمان تغییر اقلیم و مخاطرات پیش‌ رو بخشی از مباحثی است که آمایش سرزمین به آن ورود کرده است. پویایی تغییرات جهانی و رویکرد حاکمیتی دولت‌های جهان‌شمول چشم‌اندازهای جدیدی را به روی مباحث آمایش سرزمین گشوده است. یکی از مواردی که از آن به عنوان چالش پنهان یاد می‌شود پیشامد سیلاب به منزلة یک مخاطرة روزافزون است. هدف این پژوهش مدل‌سازی متریک یا سنجه به منزلة واحد پایة فضایی جهت پیش‌بینی رخداد سیلاب است. در مقالة حاضر، ضمن به‌کارگیری نرم‌افزار MikeUrban 2019، متناسب با اهداف پژوهش، از طیف وسیعی از ابزارها و مراحل پردازش کمی استفاده شد. به منظور پیش‌بینی سیلاب، عوامل رخدادی گذشته شامل؛ مرور مبانی و مطالعة شاخص‌های عملیاتی به صورت پارسل، با استفاده از تصاویر سنجندة OLIماهوارة لندست ۸ مرتبط با سال 2020 با روش تفسیر تلفیقی، نقشة پایة شهر ایلام در فصول ترسالی سال (پاییز و زمستان و بهار) تحلیل و ساخت نقشۀ پوشش شهر در دو کاربری False Color (Urban) و Land/Water تهیه و انجام و در ادامه به منظور تعیین صحت و دقت نقشه‌های پوششی از تصاویر Google Earth استفاده شد. با ترکیب چهار سنجة منتخب با بیشترین همبستگی فضایی در 50 نقطة تصادفی شهر، سنجه‌های شش‌ضلعی با مساحت‌های بهینه انتخاب و الگوهای فضایی تحلیل شدند. مطابق نتایج، در پیشامد بالفعل 1 تعداد ۸ سنجة فضایی با مساحتی معادل 68 هکتار و پوشش 5/1 درصدی از کل محدودة شهر در معرض خطر سیلاب قرار دارند. در پیشامدهای 8/0 و 9/0 تعداد 19 سنجه با مساحت 170 هکتار، 6/3 درصد از پوشش کاربری‌های محدوده در معرض خطر بالقوه قرار دارند. ضمن اینکه بین پیشامد سیلاب با نوع سنجه و میزان و جهت شیب و همچنین تراکم و عرض شبکة معابر از یک طرف و شبکة زهکشی همبستگی بالایی وجود دارد، در پیشامدهای زیاد ( 1 ـ 8/0) تعداد 28 سنجه در گروه کاربری‌های مسکونی در مقیاس طرح تفصیلی با مساحت 5/76 هکتار، بایر و محصورشده با 55/70، شبکة معابر با 75/29، و پارک و فضای سبز با 17 هکتار خطرپذیرترین کاربری‌ها تشخیص داده شدند. از میان همة گروه‌های کاربری خطرپذیر، 5/29 درصد در گروه نوساز، 5/44 درصد در گروه قابل نگهداری، و 18 درصد در گروه بافت فرسوده تشخص داده شدند.