نقد و بررسی دلالت قاعدةً علی الید بر ضمان منافع

Abstract

قاعده ضمان ید از جمله قواعد مهم فقهی و حقوقی است که از کاربرد وسیع و گسترده‌ای در عرصه مسئولیت‌های مدنی برخوردار است. بحث از این قاعده به اعتبار موضوع آن می‌تواند به دو دسته ضمان منافع و ضمان اعیان تقسیم گردد. مقصود از ضمان اعیان همان چیزی است که تحت عنوان مسئولیت گیرنده نسبت به پرداخت عین، مثل یا قیمت مال مورد تصرف از آن یاد می‌کنیم و مراد از ضمان منافع مسئولیتی است که نسبت به پرداخت قیمت منافع تحت تصرف گیرنده مال حاصل می-شود. آنچه مورد اتفاق فقیهان مسلمان است دلالت قاعده بر ضمان اعیان است؛ به این صورت که گیرنده مال غیر در صورت بقاء، ضامن عین مال و در فرض تلف و نقصان، ضامن مثل و قیمت و یا جبران خسارت است. در عین حال، دلالت قاعده علی الید بر ضمان منافع، محل اختلاف است. دسته‌ای آن را مطلقاً پذیرفته‌اند، عده‌ای قائل به تفصیل میان انواع منافع شده‌اند و برخی نیز به نحو مطلق، آن را مردود دانسته‌اند . این در حالی است که از دید نگارنده، پذیرش آن با تمسّک به ادلّة و مستندات قاعدةً مزبور، از جمله عموم و اطلاق قاعده، ضرورت احترام به مال غیر و بنای عقلا به طور مطلق از قوت و اعتبار بیشتری برخوردار است .