زمینه‌های کاربست اخلاقی صور خیال در شاهنامۀ فردوسی (با رویکرد به مفهوم خودسازی و اصلاح از درون)

Abstract

اگرچه فردوسی در شاهنامه، روایت‌گر حماسه­هایی است که ملت ایران در طول سال­ها و سده­ها از سر گذرانده است، اما در قالب این روایت‌گری، از پرداختن به مسائل اخلاقی و انسان‌ساز غافل نبوده است. شخصیت­هایی که در این اثر می­بینیم، هم برای برپا داشتن کیان کشور مبارزه می­کنند و هم برای اهتزاز درفش خوی و منش نیکو. یکی از مفاهیم اخلاقی در شاهنامه، خودسازی یا اصلاح از دورن است که فردوسی با بهره­مندی از ظرفیت­های صورت­های خیالی (تشبیه، استعاره، کنایه و مجاز) آن را تشریح کرده است. در مقالۀ حاضر، با تکیه بر روش توصیفی­تحلیلی، کارکرد این صنایع ادبی در تبیین مقولۀ خودسازی و به اشتراک­گذاری آن با مخاطبان عام و خاص، بررسی و کاویده شده است. به نظر می­رسد در میان صور خیالی، تشبیه و کنایه به ترتیب از بیشترین بسامد برخوردار بوده­اند. هم‌چنین، مهم­ترین شخصیت­های خودساخته در شاهنامه، رستم و سیاوش هستند و در مقابل، افراسیاب، ضحاک و جمشید، از مؤلفه­های خودسازی دور افتاده­اند. راهکارهایی که فردوسی برای رسیدن به کمال و خودسازی ارائه کرده، با بهره­گیری از ظرفیت­های صور خیال، بهتر محقق شده است.