نگاهی به آرایه‌های بدیعی معنوی در غزلیات تقی دانش

Abstract

محمد‌تقی ضیاء لشگر، متخلص به دانش، یکی از شعرای توانمندِ صنعت‌پرداز و تصویر‌آفرین و بدیع‌سرای اواخر دورۀ قاجاریه و دورۀ پهلوی اول است. دیوان وی شامل: قصاید، هزار غزل و مقطعات است که با تأسی از کتب بدیعی فارسی و عربی، در غزلیات خویش، در آفرینش آرایه‌های بدیعی لفظی و معنوی کوشیده که غزلیات وی از این حیث از زیبایی و برجستگی خاصی در میان شعرای صنعت‌پرداز و بدیع‌سرا برخوردار شده است. آرایه‌های بدیعی به کار رفته در دیوان، به حدی است که خواننده احساس می‌کند که هدف نهایی شاعر از سرودن غزل، هم‌چون شعرای دیگر، تنها پرداختن به شیوه تصویر‌آفرینی و بدیع‌سرایی بوده است. با تأمل در غزلیات دانش، می‌توان دریافت که باریک‌اندیشی، تصویر‌آفرینی و جلوه‌های زیبایی‌شناختی دانش بدیع، به ویژه بدیع معنوی، به تبعیت از شعرای پیشین و به خصوص مطالعۀ کتب بدیعی، بسیار قابل تأمل است. با مطالعه غزلیات شاعر احساس می‌شود که وی در نقش یک محقق برجسته علوم بدیعی و بلاغی، هنگام سرودن غزلیات خویش به اکثر کتب بدیعی فارسی و عربی نظر داشته و سعی کرده است که متناسب با آرایه‌های بدیعی معنوی به کار رفته در آن آثار، اشعاری از خود خلق کند. این نوشتار به بحث در زمینه آرایه‌های بدیعی معنوی در غزلیات دانش پرداخته و به جهت دوری از اطالۀ بحث از ذکر آرایه‌های لفظی و دیگر آرایه‌های معنوی پرکاربرد خودداری کرده است.