عملکرد دانه در ژنوتیپ‌های سه گونه براسیکا (Brassica napus L., B. rapa L., B. junceae L.): اثر بارندگی و خارج قسمت فتوترمال در شرایط دیم گنبد

Abstract

با توجه به افزایش تنش خشکی و گرمای انتهای فصل رشد در منطقه گنبد، بررسی و انتخاب ژنوتیپ های برتر از گونه های مختلف جنس براسیکا مورد توجه بیشتری قرار گرفته است. بدین منظور آزمایشی مزرعه‌ای طی سه سال زراعی 85-1382 در ایستگاه تحقیقات کشاورزی گنبد اجرا شد. بیست ژنوتیپ از گونه های مختلف جنس براسیکا (شامل کلزای تیپ زمستانه، کلزای تیپ بهاره، شلغم روغنی و خردل زراعی) در تاریخ کاشت مناسب منطقه کشت شدند. تجزیه واریانس مرکب نشان داد که میانگین عملکرد دانه ژنوتیپ های بهاره کلزا به طور قابل توجهی بیشتر از گونه‌های دیگر بود. میانگین عملکرد دانه ژنوتیپ‌‌های زمستانه کلزا، بهاره کلزا، شلغم روغنی و خردل زراعی به ترتیب 1381، 2191، 1780 و 1915 کیلوگرم در هکتار بود. بخش بزرگی از تغییرات عملکرد دانه به عوامل محیطی مانند بارندگی و اثر متقابل دما × تابش (خارج قسمت فتوترمال) بستگی داشت. بین عملکرد دانه ژنوتیپ‌های کلزای بهاره و شلغم روغنی با بارندگی طی فصل رشد رابطه مثبت خطی وجود داشت. نرخ افزایش عملکرد دانه به ازای هر یک دهم واحد افزایش خارج قسمت فتوترمال در ژنوتیپ‌های زمستانه کلزا، خردل زراعی، بهاره کلزا و شلغم روغنی طی دوره گلدهی به ترتیب 582، 574، 336 و 303 کیلوگرم در هکتار و طی دوره بین پایان گلدهی تا رسیدگی فیزیولوژیک به ترتیب 749، 732 ، 658 و 240 کیلوگرم در هکتار بود. با توجه به دیررس‌تر بودن ژنوتیپ‌های زمستانه کلزا و خردل زراعی نسبت به دو ژنوتیپ دیگر و مصادف شدن مراحل زایشی آنها با دماهای بالاتر، واکنش عملکرد دانه به افزایش خارج قسمت فتوترمال در این ژنوتیپ‌ها نسبت به ژنوتیپ‌های دیگر بیشتر بود. برتری عملکرد دانه ژنوتیپ‌های بهاره کلزا نسبت به ژنوتیپ‌های دیگر تائید سازگاری این ژنوتیپ‌ها به شرایط محیطی منطقه بود.