گزاره‌های نقادانه‌ی اروپاییان درباره‌ی معماری و شهرهای ایران در سفرنامه‌های قرن هفدهم تا نیمه‌‌ی قرن نوزدهم میلادی

Abstract

این تحقیق در پی بارخوانی اندیشه‌های انتقادی آن‌دسته از سفرنامه‌نویسان اروپایی است که بین قرون شانزدهم تا نوزدهم میلادی به ایران سفر کرده‌اند. چنین تحقیقی از چند جنبه مهم است: اوّلاً، می‌توان داوری‌های را برخلاف داوری‌های امروزین، داوری‌هایی تاریخی دانست، دوم آن‌که با پرداختن به این داوری‌ها، می‌توان به قیاس معماری ایران و غرب در آن دوران دست زد و ثالثاً می‌توان به تصویری واقع‌گرایانه از حیات معماری و شهرهای پیشامدرن ایران دست یافت. سوال اصلی پژوهش بدین‌قرار است:‌ در آثار سفرنامه‌نویسان اروپایی چه گزاره‌های نقادانه‌ای درباره‌ی معماری و شهرهای ایران وجود دارد؟ این تحقیق به روش تفسیری-تاریخی انجام شده است. که برحسب شباهت میان گزاره‌ها در سفرنامه ها و نیز تکرارپذیری‌شان، این گزاره‌ها در چهار دسته‌ی کلّی جای داده شده‌اند. می‌توان انتقادهای آن‌ها را درباره‌ی معماری ایران به سه دسته‌ تقسیم کرد. در بخش تفسیری به بحث در این‌باره پرداخته‌ایم که این گزاره‌های نقادانه را تا چه حد می‌توان قابل اتکا دانست و نشان داده‌ایم که گزاره‌های نقادانه‌ی عینی اروپاییان به‌منزله‌ی نشانه‌ای از تفاوت وضعیت در معماری و شهرهای ایران و غرب نسبتاً قابل اتکا، تکرارشونده و مشابه هستند امّا گزاره‌های ذهنی آنان در توضیح چرایی پدید آمدن این تفاوت‌ها شبهه‌برانگیز و قائل به فرد است.