اقطاع نظامی در عصر پادشاهان بزرگ سلجوقی و نقش وزیر نظام‌ الملک در پیدایش و تحول آن (۴۲۹ه/۱۰۳۷م-۴۸۶ه/۱۰۹۲م)

Abstract

پژوهشگرانی که به بررسی اقطاع نظامی در عصر سلجوقی و ارزیابی تلاش­های وزیر نظام­الملک طوسی در ایجاد و نقش او در تحول ساختاری آن در قیاس با عصر بویه­ایان قبل از آن پرداخته­اند نظریه­های مختلف و متفاوتی دارند که این اختلاف ناشی از نوع نگاه این پژوهشگران به گفتارهایی است که در این باره در کتاب «سیاست­نامه» نظام­الملک آمده است. در میان این پژوهشگران، تنها گروه اندکی تلاش نموده­اند که گفتارهای نظام­الملک را در کتاب سیاست­نامه به صورت تاریخی و عمیق و بر مبنای تحولات سیاسی، فکری، اقتصادی و نظامی عصر سلجوقی مورد بررسی و مطالعه قرار دهند. نویسنده این مقاله سعی دارد سیر تحول تاریخی مفهوم اقطاع در عصر پادشاهان بزرگ سلجوقی (طغرل بیگ،آلپ­ارسلان، ملکشاه) را مورد بررسی قرار داده و تلاش­های وزیر نظام­الملک طوسی و نقش او در پیدایش اقطاع نظامی را در پرتو دیگر منابع تاریخی واکاوی کند. در این بحث و بررسی رابطه میان میراث ترکی و اقدامات اقطاعی عصر بویه­ای و اقدامات و تلاش­های نظام­الملک مورد توجه قرار گرفته است. همچنین در این مقاله اشاره­های تاریخی موضوع اقطاع نظامی در منابع اولیه مورد ارزیابی قرار گرفته است و در کنار آن گفتارهای مربوط به این نوع اقطاع در کتاب سیاست­نامه که نظام­الملک آن را در اواخر حیات خود تالیف نموده است با دقت خاصی بررسی می­شود.