مشکله‌ معرفت‌شناختی شناخت غرب (پژوهشی تاریخی-گفتمانی به سه نسل از غرب‌گرایان و غرب‌ستیزان ایرانی به غرب)

Abstract

از زمانی‌که که ایرانیان با ابعاد عینی و جنبه‌های ذهنی تجدد آشنا شدند و دورانی جدید از تاریخ اندیشه و تحولات اجتماعی خود را آغاز کردند تا به امروز، دست‌کم‌ یک مسئلة محوری، ذهن نخبگان کشور را به خود مشغول داشته است. این مسئله عبارت است از اینکه «غرب چگونه پدیده‌ای است»؟ پیرامون محور این مسئلةاساسی، پرسش‌های بی‌شماری در شرایط و موقعیت‌های مختلف و از چشم‌اندازهای گوناگون در حوزه‌های سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی شکل گرفته است. در این بین آنچه که در تمام این رویکردها به مقولةغرب مشترک است، فهم مدرنیزاسیونی از غرب می‌باشد. در این نوشته، درک مدرنیزاسیونی، به فهمی از غرب می‌انجامد که مؤلفه‌های اقتصادی ـ صنعتی به کل دنیای غرب بسط و تعمیم داده می‌شود. در قالب این فهم، ما شاهد شکل‌گیری دو گفتمان در نسبت با غرب بودیم: «گفتمان غرب‌گرایی» و «گفتمان غرب ستیزی». اگرچه خرده‌گفتمان‌های دیگری نیز در بین این دو گفتمان ـ به‌مثابه دو سر طیف شناخت غرب ـ در نوسان بودند، اما این مقاله، متکلف بررسی دو گفتمان مذکور است. پژوهش حاضر با بررسی عناصر (گزاره‌ها) شکل دهندة گفتمان‌های مذکور، سعی بر نشان دادن درک سطحی این گفتمان‌ها از غرب دارد و در تلاش است با ایجاد گزاره‌های گفتمانی جدید در قالب «گفتمان غرب‌شناسی» به شناخت مجدد از غرب، با عنایت به مشکلات و کج‌فهمی‌های گذشته، نائل آید که این گزاره‌های گفتمان جدید، مبتنی بر نگرش فلسفی ـ اندیشه‌ای به مقولةغرب است.