کاوشی در سازگاری اعلامیۀ اسلامی با اعلامیۀ جهانی حقوق بشر بر پایۀ دکترین حاشیۀ تفسیر

Abstract

حقوق بشر از زمان تصویب اعلامیۀ جهانی در سال 1948م، مسیر جهان‌شمولی را درپیش گرفت و در میان رویکردهای مبتنی بر تنوع فرهنگی، اعلامیۀ وین در سال 1993م به‌صراحت مهر تأییدی بر جهان‌شمول بودن آن زد. صدور اعلامیۀ حقوق بشر واکنش‌های متفاوتی را در میان متفکران اسلامی موجب شد. گروهی بر این باور بودند که مفاد این اعلامیه منطبق با متون و منابع اسلامی است، دسته‌ای دیگر در طیف مقابل از نگاه شریعت اسلامی در مقام انتقاد برآمدند، و گروهی در میانۀ این طیف، جمع بین آموزه‌های اسلامی و مفاد اعلامیه را تحت شرایطی امکان‌پذیر دانستند. در میان گروه سوم، عده‌ای بر آن‌اند که با بازخوانی متون دینی می‌توان به سازگاری میان اسلام و حقوق بشر دست یافت به‌گونه‌ای که قرائت اسلامی از حقوق بشر به‌عنوان حاشیۀ تفسیر قابل پذیرش باشد. در این نوشتار، پذیرش اعلامیۀ حقوق بشر در اسلام به‌عنوان حاشیۀ تفسیر اعلامیۀ جهانی حقوق بشر مورد بررسی قرار می‌گیرد. بررسی‌های به‌عمل آمده در این نوشتار حاکی از آن است که گزارۀ پیش‌گفته نمی‌تواند درست باشد؛ از یک سو به‌رغم اشتراکات فراوان از نگاه بنیادی تبایناتی وجود دارد و از سوی دیگر، میان اعلامیۀ اسلامی و اعلامیۀ جهانی هیچ سلسله‌مراتبی حاکم نیست.