بررسی و تحلیل آیین‌های باروری در شاهنامۀ فردوسی

Abstract

آیین‌های باروری از اسطوره‌های بنیادین بشر است که بخش قابل‌توجهی از اساطیر جهان را در خود جای داده‌است. بن‌مایۀ این آیین‌ها مبتنی‌بر چرخۀ سالانۀ طبیعت میان خشکی و سرسبزی است. این مراسم تجسّمی آیینی از مرگ و سپس باروری طبیعت بود که آن را در مرگ یا غایب‌ شدن یک ایزد و بازگشت مجدد او تصور می‌کردند. در ژرف‌ساخت داستان‌های شاهنامۀ فردوسی می‌توان بازمانده‌ها و یا تأثیراتی از آیین‌های باروری را دید. بررسی ساختار داستان‌های شاهنامه نشان می‌دهد که علاوه بر نمونۀ شناخته‌شدۀ «سیاوش»، داستان‌های نوذر و کیقباد، رفتن کیخسرو و فرنگیس به سیاوش‌گرد و داستان بیژن و منیژه مبتنی‌بر طرح آیین‌های باروری‌اند. همچنین، وجود عناصر معناداری در ساختار داستان سیامک و هوشنگ، ارتباط ساختار این داستان را با آیین‌های باروری نشان می‌دهد. تأمل در ساختار اسطوره‌ای متن شاهنامه نشان می‌دهد که توجه به ژرف‌ساخت اسطوره‌ای داستان‌ها از روش‌های مناسب در نقد اصالت متن است.