تحلیلِ فرمالیستی پیرنگ در داستان های کوتاه معاصر فارسی

Abstract

از نظر فرمالیست‌ها «داستان» عبارت است از زنجیرة رخدادها و کنش‌ها مطابق با نوع ترتیب آنها در تسلسل زمانی، و درواقع «چیستیِ» محتوای روایت و مواد خام و سویة بالقوّة آن است؛ اما پیرنگ از دیدگاه آنها برخلاف ارادة دیگر روایت‌شناسان، «روابط و مناسباتِ علّت و معلولی میانِ رخ‌دادها» نیست، بلکه سویة بالفعلِ روایت، و شاملِ کلیة «تمهیداتِ زیباشناختی و صناعات آشنازداینده‌ای» است که نویسنده برای بیان داستان یا محتوای روایت به‌کار می‌بندد تا آن را هنری و زیباشناختی جلوه دهد. ازاین‌رو، با توجه به مفهوم پیرنگ، فرمالیست‌ها بیشتر در پی بررسیِ جنبه‌ها و ابعاد آشنایی‌زداینده و زیباشناختیِ هنر روایت‌پردازی بودند. همانندِ آشنایی-زدایی، پیرنگ هنری نیز در سطوحِ سه‌گانة «زبان، درون‌مایه و صناعات» جلوه‌گر می‌شود. در این مقاله به بررسی دیدگاه فرمالیست‌ها در بابِ تفاوت و تمایزِ داستان و پیرنگ پرداخته شده، و از همین منظر، جلوه‌های گوناگون پیرنگ، به مدد داستان‌های کوتاهِ فرمالیستیِ معاصرِ فارسی مورد تحلیل قرار گرفته است.